Richard Booth is grondlegger van de internationale Booktown Movement. Na het daverend succes van Hay-on-Wye werden in de jaren tachtig en negentig elders ter wereld boekenstadjes opgericht, met Booth in de rol van adviseur. Nu ziet de 70-jarige nestor dat de tweedehands boekenmarkt zware klappen te verduren krijgt.
Juist voordat ik naar de moeder aller boekensteden, Hay-on-Wye, vertrek, komt het bericht dat het Nederlandse ‘dochterstadje’ Bredevoort in financiële problemen verkeert.
Het is een symptoom van de malaise waarin de tweedehands boekenmarkt zich bevindt. Is er in het multimediale tijdperk nog wel een rol weggelegd voor de handel in het tweedehands boek? Of is de ooit bloeiende tweedehands boekenmarkt ten dode opgeschreven?
Hay-on-Wye is een rustiek stadje op de grens van Engeland en Wales. Er lopen eeuwenoude routes door het heuvelland. Wandelaars strijken er neer voor hun bed and breakfast. Over het stadje verspreid zijn 28 boekwinkels. Greenways Corner Bookshop, op een steenworp afstand van Hay Castle, wordt gerund door George Greenways. Hij werkte veertien jaar in een antiquariaat van Richard Booth. Internet heeft hij niet, bekent hij, maar volgens hem zijn de meeste antiquariaten in Hay-on-Wye wel aangesloten op het wereldwijde web.
Door het web is de omzet in de tweedehandsboekenmarkt gekrompen, zegt Greenways. Hij wijst naar een schap met sciencefictionboeken. „In de jaren tachtig verkocht ik deze boeken voor 20 pond per stuk. Nu mag ik blij zijn als iemand ze voor 3 pond meeneemt. Op internet vergelijken mensen de prijzen, dus je moet wel zakken.”
Dalende prijzen zijn niet het enige nadeel van internet, zegt George. „De tweedehands boeken die mensen via internet kopen vallen vaak tegen, omdat het gebruikte exemplaren zijn. Men kan ze niet vooraf zien, wat de verkoop belemmert.”
De boekhandelaar in Hay-on-Wye hoopt in stilte dat het wel weer goed komt met de tweedehands boekenmarkt. „Het is wachten op een nieuwe balans, een nieuw evenwicht, maar zover is het nog niet.”
Koning van Hay
Zo hoopvol is zijn voormalige chef Richard Booth niet. De 70-jarige nestor van de Booktown Movement heeft waarschijnlijk meer tweedehands boeken verhandeld dan iemand anders ter wereld. Hij claimde lange tijd „the largest second hand bookshop in the world” te zijn. Nu ziet hij tot zijn spijt dat de tweedehands boekenmarkt het moet afleggen tegen wat hij noemt „de commercie van het nieuwe boek.”
Booth startte in 1961, na zijn studie in Oxford, een antiquariaat in Hay’s Old Fire Station, de voormalige brandweerkazerne. Zijn ouders verklaarden hem voor gek –wie verkwanselt er nu zijn opleiding?– maar de eigenzinnige en enthousiaste Booth zette door.
Er volgenden spoedig andere antiquariaten: in de bioscoop, in de kapel, in de bakkerij. Vrachtwagens vol boeken kwamen de door schapen geblokkeerde landweggetjes van Wales binnen. Daarbij hanteerde Booth de formule: als je je boeken van Australië tot Amerika inkoopt, komen je klanten ook overal vandaan.
Zijn concept ”booktown” sloeg aan. Ook elders werden boekenstadjes in het leven geroepen, in Duitsland, Frankrijk, Nederland, België, Maleisië, Amerika. Booth liet zichzelf letterlijk tot koning kronen. Op zijn autobiografie uit 1999, ”My kingdom of books. An autobiography”, prijkt hij in een rood-witte mantel, een ‘gouden’ kroon op het hoofd, stapels boeken aan zijn voeten.
Stunts
Wereldwijd wist hij met allerlei stunts de aandacht te trekken. Zo riep hij op 1 april 1977 Hay uit tot ”onafhankelijk koninkrijk”, met zichzelf in de rol van King of Hay en een aantal getrouwen als kabinet. Hij schreef pamfletten, organiseerde een opstand, daagde de gemeenteraad uit. Als passend verblijf kocht hij het kasteel van Hay en begon er zijn zoveelste antiquariaat, waar obscure feestjes plaatsvonden en de drank rijkelijk vloeide.
In 2000 deed hij er nog een schepje bovenop met de installatie van het Hay House of Lords en de benoeming van 21 kersverse erflords. Handelaar, geleerde, bon vivant, anarchist – Booth maakte tongen los, oogstte bijval, riep weerstand op.
Zelf leest de doorwinterde boekhandelaar graag ”police procedure novels” van Ed McBain of boeken over de maffia. En er is volgens hem geen lagere literatuursoort dan de verhalen over succesvolle ondernemers die je overal op luchthavens aantreft.
Oorlog met officials
„Een koning en een kasteel, dat maakte Hay natuurlijk interessant voor een breed publiek”, blikt Booth terug, in zijn landhuis even buiten Hay. „Met het idee van de ”booktown” had ik een nieuwe internationale economie ontdekt die een antwoord was op het verval van de agrarische sector.”
Op de achtergrond brandt een open haard. De vloer is, geheel in stijl, bezaaid met boeken, pamfletten, papieren en catalogi. Booth heeft weinig behoefte aan een introductie van het gesprek. Aan sociale conventies is deze man niet zo gebonden. Onmiddellijk steekt hij van wal over wat hem bezighoudt. Dat is niet zozeer internet. Ondanks de prijsdaling van tweedehands boeken door internetboekhandels gelooft Booth niet dat het medium als informatiedrager het boek zal vervangen. „De hoeveelheid informatie van al die eeuwen boeken is uniek, die kun je nooit op internet zetten. Het tweedehands boek als platform voor cultuur zal blijven bestaan, hoeveel e-books er ook komen.”
Veel meer zorgen maakt Booth zich om wat hij de „nieuwe klassenstrijd tegen de officials” noemt. „Die officials zijn de politici, de spindoctors, de ambtenaren van toerismebureaus, kortom, de mensen die over de informatie beschikken. Een official begrijpt op geen enkele manier de waarde van het tweedehands boek. Hij wil publiciteit voor nieuwe boeken in de nationale wereld, maar heeft geen belangstelling voor tweedehands boekenmarkt die een internationale aangelegenheid is. Boekenstadjes hebben overal enorm veel schade geleden door deze blikvernauwing.”
Een voorbeeld dicht bij zijn huis is het jaarlijkse tiendaagse Hay Festival, dat zich vooral richt op hedendaagse auteurs en boeken (hayfestival.com). Dat de 100.000 bezoekers eind mei ook de antiquariaten in Hay bezochten, lijkt Booth niet te zien. Hij voelt zich beroofd van zijn merk Hay-on-Wye, dat nu gebruikt wordt om hedendaagse auteurs een podium te verschaffen, terwijl het juist groot is worden door het tweedehands boek.
Discussie
Booth vindt dat er eerst maar eens een „grondige discussie” moet komen over „het verschil tussen het oude en het nieuwe boek. Overal waar ik kom bepleit ik zo’n debat. Het nieuwe boek maakt deel uit van een nationale economie en wordt gepromoot door de auteur. Het tweedehands boek maakt deel uit van een internationale economie en wordt gepromoot door zijn eigen onderwerp. Feitelijk is er geen verschil in inhoud, maar in promotie.
Het tweedehands boek leeft van het enthousiasme van de particuliere verzamelaar. Je bent geïnteresseerd in koning Arthur, dus verzamel je een hele collectie over hem. Of je bent geïnteresseerd in John F. Kennedy of Lady Di, er zijn hele kamers vol over hen geschreven. De tweedehands boekenmarkt wordt gevoed door de inhoud van het boek zelf, door het intellect. De markt van het nieuwe boek wordt gestimuleerd door de commercie.”
Zo’n discussie zal duidelijk moeten maken wat de blijvende waarde is van de tweedehands boekenmarkt, betoogt Booth. „We moeten discussiëren over de vraag waarom we boeken weggooien, in plaats van ze te recyclen. Maar daar hebben we het niet over! We moeten praten over de kenmerken van een goede boekenstad. Je hebt nog geen boekenstad als je vijftien antiquariaten bij elkaar zet, zoals de goedkope marketing wil.
Daarvoor is in elk geval een drijvende kracht, een enthousiaste leider nodig, iemand met visie. Een boekenstad moet ook een helder onderscheid maken tussen algemene en specialistische antiquariaten. Dat zijn heel verschillende zaken. In Bredevoort bijvoorbeeld had je een zeer goed specialistisch antiquariaat over vrouwenstudies. Om aantrekkelijk te blijven, moet een boekenstad dergelijke specialismen in huis hebben. Laat elke boekenstad ook een grote kunstenaar centraal stellen, en een antiquariaat daarop inrichten.”
Landelijk gebied
Booths visie op boeken hangt samen met zijn filosofie van rurale economie en de ontwikkeling van landelijke gebieden. „Een rurale economie houd je niet in leven door zo veel mogelijk bed and breakfasts te starten. Wat trekt mensen aan? Dat zijn de unieke, specifieke producten uit de eigen regio, the Hay sausage, de Clyro Court marmelade, niet de massaproducten die je overal ter wereld kunt krijgen. Het internationale toerisme is nu bezig dorpen te verwoesten, en het is moeilijk die weer op te bouwen.”
De boekenman uit Hay-on-Wye bepleit een andere visie op toerisme. „Wat we nodig hebben is een nieuwe filosofie van het toerisme, een reformatie van de toeristische industrie. We moeten de wereld beschermen tegen alle industriële eenheidsworst: de supermarkten die bepalen wat we eten en welke kleren we aantrekken, de volle vliegtuigen die naar de stranden vliegen.
Officials die deze industrie steunen snappen werkelijk niet hoe een rurale economie werkt. Tweedehands boeken zijn een uitstekend middel om de rurale economie in stand te houden. Mensen komen hier, ze blijven er een week, en komen na een jaar terug.”
King of Hay
Wales was eind jaren zestig van de vorige eeuw een wildernis voor boekverkopers. Reden is dat de hoofdstad van Wales, Cardiff, pas in de negentiende eeuw uitgroeide tot stad. Het uitgeven van Welshe boeken gebeurde op bescheiden schaal.
In zijn autobiografie ”My Kingdom of Books” beschrijft Richard Booth hoe hij van het slaperige stadje Hay-on-Wye een boekenstad van internationale allure wist te maken. Zijn ouders waren er niet blij mee dat hun zoon zich ontwikkelde tot „bescheiden winkelier.” Ze hadden liever gezien dat hij een accountant of advocaat was geworden. Booth begon zijn eerste boekwinkel in Hay’s Old Fire Station. Het liefst kocht hij complete privébibliotheken. Een van de eerste grote partijen was de theologische bibliotheek van bisschop Hedley van Cardiff.
Booth ging massaal inkopen in Schotland en Ierland. Andere landen volgden. Op een dag krijgt hij een telefoontje van Strechert Hafner, de grootste boekhandel van New York, die zijn complete voorraad te koop aanbiedt. Met een team van zes mannen gaat Booth naar Amerika. Maar de boekverkoper uit Wales heeft zich op de klus verkeken: met een lift uit 1911 moet de enorme partij uit het acht verdiepingen tellende pand verplaatst worden. Aan de hotel- en transportkosten gaat Booth bijna failliet. Op een gegeven moment laat hij zelfs gratis boeken uitdelen op straat.
Offa’s Dyke Path
De grens tussen Engeland en Wales is lastig vast te stellen. De Welsh Border loopt door de scheiding van het Welshe heuvelland in het westen en de lagere landen van de Engelse Midlands in het oosten. Het heuvelland varieert sterk: van het glooiende boerenland van de Monnow en Trothy Valleys tot de imposante bergen van de Black Mountains, waar schapen en pony’s lopen. Door die variëteit is de grens in de loop der eeuwen nogal eens verplaatst.
Een van de klassieke wandelpaden in Europa is Offa’s Dyke Path. Het pad is niet gebaseerd op een geografisch, maar op een historisch gegeven. Het voert wandelaars door allerlei verschillende vormen van cultuurlandschap waarin de verhalen en feiten uit het verleden tastbaar zijn. De restanten van molens, mijnen en spoorlijntjes zijn nog terug te vinden.
Duidelijke bewijzen van vroege bewoning vormen de ”hill forts”, versterkingen op de verschillende toppen in het bergland. Juist in het grensgebied tussen Engeland en Wales is het aantal hill forts groot.
Onderzoek heeft uitgewezen dat de oudste teruggaan tot het bronzen tijdperk, circa 1200 voor Christus.
Over de precieze oorsprong van Offa’s Dyke Path zijn de bronnen niet eenduidig. Het pad ontleent zijn naam in elk geval aan de christelijke koning Offa uit de achtste eeuw.
Dit is het eerste deel in een serie over boekensteden in Europa. Volgende week deel 2: Bredevoort.
