St-Pierre-de-Clages mag zich sinds 1993 het enige boekendorp van Zwitserland noemen. De voorzitter van de vereniging van boekenvrienden is er nog altijd zeer verguld mee. De boekverkopers zelf –voor zover in het dorp aanwezig– zijn minder uitgelaten. Van hun inspanningen worden ze financieel nauwelijks wijzer.
Langs de snelweg A9, niet ver van de grens met Frankrijk en Italië, ligt tussen de steden Martigny en Sion het dorpje St-Pierre-de-Clages. Aan de oost- en de westkant torenen de Alpen majestueus boven het 630 zielen tellende plaatsje uit. Daarnaast is het dorpje aan alle zijden omgeven door wijngaarden.
Rijd je St-Pierre-de-Clages binnen, dan vallen allereerst de gevels van de wijnproducenten op; pas daarna ontdek je het bovengemiddelde aan-tal boekwinkels. Officieel staan er twaalf zaken geregistreerd –waarvan een vijftal slechts op verzoek is geopend– maar aangezien in sommige panden meerdere boekwinkels zijn gevestigd, domineert Bacchus het straatbeeld.
Hobby
Het leven in St-Pierre-de-Clages komt deze zomerochtend maar langzaam op gang. Met de nadruk op langzaam. Het is al ver na negenen als er in het centrum enige activiteit valt te bespeuren voor boekhandel A Saut et à Gambade. Eigenaar Jacqueline Delèze-Plantet stalt voor haar deur kartonnen dozen uit met daarin een deel van haar inventaris.
Storm loopt het niet. Integendeel, kooplustig publiek is er in de verste verte niet te ontwaren. „In de zomer verkoop ik zo’n vijftig à zestig boeken per dag”, zegt Delèze. Dat is beter dan ’s winters. „Wintersporters lezen veel minder dan toeristen die de kerk komen bezichtigen of wandelaars, die sneller naar een boek grijpen als het een dag regent.”
Ondanks haar opgeruimde karakter is de boekenverkoopster, die zo’n 20.000 tot 30.000 boeken op voorraad heeft, niet bijster positief over haar negotie. „De interesse voor het boek is tanende. Jongeren lezen minder dan vroeger. Af en toe zie ik een kind in mijn zaak, vaak voor een stripboek. Het overgrote deel van het publiek is ouder dan vijftig jaar.”
Ook de verkoop via internet valt tegen. „Ik schat zo’n tien boeken per maand. Net genoeg om mijn abonnement op de verkoopsite AbeBooks te kunnen betalen.”
Van de boekenverkoop kan Delèze dan ook niet bestaan. „Mijn man verdient de kost, de zaak is mijn hobby. Ik maak een klein beetje winst. En daarvan koop ik weer nieuwe boeken”, zegt ze lachend. „Voorzover ik weet is er in het dorp maar één persoon die van zijn handel leeft, Pierre-Antoine Favre van boekhandel Le Coquelicot. Hij is vrijgezel, dat scheelt. Ik geloof niet dat je hier van boeken een gezin kunt onderhouden. Ga het hem maar eens vragen.”
In Le Coquelicot, gevestigd in La Maison du Livre, blijkt Favre niet aanwezig. Hij wordt twee dagen per week waargenomen door de 16-jarige Samuel. Op een doorsneezomerdag bedient de vakantiewerker zo’n zes à zeven klanten; in het weekend zijn het er iets meer. Hoewel hij dit werk nog maar voor het tweede jaar doet, heeft hij de indruk dat het aantal bezoekers vorig jaar hoger lag.
Dat Favre naar verluidt alle zeilen moet bijzetten om financieel het hoofd boven water te houden, blijkt wel uit een serie andere producten die naast de boeken in zijn schappen staan: honing, balsem, massageolie, parfums. De bijnaam van zijn zaak, ”de aromatische boekhandel”, lijkt een leuke vondst maar komt waarschijnlijk voort uit bittere noodzaak.
In Le Livre Ouvert, eveneens gehuisvest in La Maison du Livre, is de situatie niet beter. Een meisje dat nog jonger oogt dan Samuel klapt snel haar laptop dicht zodra een potentiële de zaak binnentreedt. Een boek heeft ze vandaag nog niet verkocht.
In de Librairie Classique, de laatste zaak in het pand, blijkt zelfs de vervanging afwezig. Zittend op een stoel tussen de Memoires van de Franse generaal Foch en een mand vol stripboeken wacht de klant meer dan een kwartier vergeefs op een verkoper.
In Le Rectorat, waar een tentoonstelling over bloemen- en plantenboeken is verlengd, verkoopt de 14-jarige Manon boeken voor La Plume Voyageuse. Welgeteld één klant –het is intussen middag– heeft iets gekocht. Vorige week liep het beter, vertelt ze. In een schriftje staan in keurig handschrift de negentien titels die ze op één dag heeft verkocht. De dagen duren wel lang zonder klanten, erkent ze. Gelukkig heeft ze haar laptop binnen handbereik.
Jacuzzi
„U heeft een slechte dag uitgekozen”, zegt Nico Sennhauser van Nico’s Books. „Het is erg rustig en de meeste boekwinkels worden bemand door scholieren”, legt hij uit. Het loopt al tegen het middaguur als hij zijn eigen zaak opent. Zelf maakt hij geen gebruik van vakantiekrachten, omdat hij vooral specialistische boeken verkoopt.
Sennhauser is voor het derde jaar actief in St-Pierre-de-Clages en kan enige milde spot niet onderdrukken als hem wordt gevraagd naar het verloop van de zaken. „Dat hoeft u toch niet te vragen, kijk maar om u heen.” Gevraagd naar concrete getallen opent hij de kassa en laat hij de bonnetjes zien van boeken die hij sinds begin juli heeft verkocht. Het precieze aantal wil hij niet in de krant hebben, maar het zijn er duidelijk te weinig om van te kunnen leven.
Dat laatste is dan ook niet meer nodig, zo wordt tussen de regels door wel duidelijk. Sennhauser (60), opgeleid als boekverkoper én service-installateur –„allebei passies van me”– plaatst af en toe nog een jacuzzi als hij geld nodig heeft. De boekwinkel is eigenlijk zijn privébibliotheek. „Het meest gehecht ben ik aan mijn reisboeken”, zegt de voormalige globetrotter. „Ik verkoop ze omdat ik ze toch niet kan meenemen”, zegt hij onderwijl naar boven wijzend.
Een nieuwe hobby voorkomt dat Sennhauser van zijn winkel „gefrustreerd” raakt: boekbinden. In zijn werkplaats een paar huizen verderop –„ik heb toch tijd genoeg”– toont de bibliofiel wat hij tijdens cursussen in het Zwitserse Ascona allemaal heeft geleerd. Ook een leek kan zien dat hij het vak al aardig in de vingers heeft.
Feest
Wie een somber verhaal zou verwachten van de voorzitter van de Vereniging van Vrienden van Boekendorp St-Pierre-de-Clages, vergist zich. Samen met Isabelle Le Coz Herren, directrice van de lokale VVV en coördinatrice van Vereniging voor de Opwaardering van de Streek Chamoson –waarin de ‘boekenvrienden’ participeren– vertelt Dominique Fournier enthousiast over alle activiteiten die rondom het boek worden georganiseerd.
De voornaamste daarvan is het Feest van het Boek, dat elk jaar in het laatste weekend van augustus plaatsvindt. Op die dag biedt een honderdtal standhouders op het dorpsplein zijn boeken te koop aan. „Dat aantal blijft stabiel, evenals het aantal bezoekers van tussen de 17.000 en de 20.000”, aldus Fournier. Het feest wordt opgeluisterd met straattheater en concerten.
Hoewel de status van boekendorp St-Pierre-de-Clages jaarlijks 50.000 toeristen extra oplevert, staat volgens Fournier het belang van het boek voorop. „Toerisme is een middel om het boek te stimuleren, niet andersom. Onze vereniging behartigt de belangen van de verkopers, bijvoorbeeld door lagere huurprijzen te bedingen, door het verzorgen van publiciteit en promotie, door het regelen van vakantiekrachten. De eigenlijke verkoop is echter het werk van de boekhandelaren zelf. Daarop hebben wij geen invloed.” Van mogelijk conflicterende belangen tussen boekhandelaren en de toeristische sector heeft Fournier nooit iets gemerkt.
„Wat die mensen organiseren is leuk en aardig, maar ze zijn volslagen incompetent als het gaat om boeken”, briest Bernard Wyder in Nico’s Bookshop, de „enige serieuze boekwinkel” in het dorp.
Volgens de kunsthistoricus, zelf in het bezit van meer dan 100.000 boeken, is er van alles mis: het aanbod dat niet is gebaseerd op kennis van zaken, de soms veel te hoge prijzen, de onderlinge concurrentie. Het zwijgen van Sennhauser is veelzeggend.
De vraag is natuurlijk hoe zijn ideale boekenstad eruitziet. „Heeft u even? Dan drinken we er één.” In zijn appartement lukt dat niet. Reeds in de hal liggen de boeken hoog opgestapeld. Met moeite krijgt hij de deur open. Wat dan zichtbaar wordt, tart iedere beschrijving: in letterlijk ieder vertrek liggen de boeken tot op navelhoogte opgestapeld. Als een hordenloper beweegt Wyder zich door zijn woning.
Het blijkt slechts een deel van de bibliotheek. Elders in de stad heeft hij een opslagplaats. Met een mijnwerkerslamp baant Wyder zich een weg door zijn boeken.
Flop
Op een terras, achter een glas bier, schetst Wyder zijn ideale boekenstad: „Eén grote onderneming met specialisaties verdeeld over de verschillende winkels.” De kunsthistoricus beseft dat hij „een utopie” najaagt. „U had echter de pretenties van destijds eens moeten horen: elk weekend bezoek van 10 procent van de 100.000 Zwitsers die hier in hun chalets de zaterdag en zondag doorbrengen. Het is één grote flop geworden. Nico is al de tachtigste die het hier probeert. Nu ja, dat is misschien een beetje overdreven, maar ik zal er niet ver naast zitten.”
„U mag in het artikel rustig mijn naam noemen”, zegt Wyder bij het afscheid. „Doet u dat niet, dan weet nog iedereen dat u met die zeurkous van een Wyder heeft gesproken.” De excentrieke vrijgezel heeft zijn reputatie in het dorp kennelijk gevestigd.
Dit is het zesde deel in een serie over boekensteden in Europa. Volgende week deel 7: Mühlbeck-Friedersdorf, Duitsland.
Romaanse kerk
Dé blikvanger van St-Pierre-de-Clages is de romaanse kerk aan het dorpsplein. Volgens sommigen gaat het om het mooiste kerkgebouw van Wallis, het kanton waarin St-Pierre-des-Clages is gelegen. De markante achthoekige toren –het getal 8 staat symbool voor de opstanding van Christus– is uniek voor heel Zwitserland.
De kerk werd in de elfde eeuw gebouwd door benedictijner monniken van de abdij Saint-Martin in Ainay (Lyon). Als voorbeeld diende het klooster van Cluny,
90 kilometer ten noorden van Lyon.
De naam St-Pierre-de-Clages heeft alles te maken met de kerk, aangezien die onder bescherming stond van de heilige Petrus met de Sleutels (”Clages” is afkomstig van het Latijnse clavis, sleutels), oftewel –volgens rooms-katholieken– de allereerste paus.
Binnen, in het noordschip van de kerk, staat een gerestaureerd houten beeld van de apostel Petrus. Verder zijn er resten van fresco’s terug te vinden.
Op de fresco’s van het zuidelijke zijschip zijn hakenkruismotieven zichtbaar. „Het hakenkruis (swastika) is een oeroud, hier op Christus betrokken, symbool van de zon.” Zo luidt althans de verklaring in een van de folders van de plaatselijke VVV.
De gebrandschilderde ramen in het koor en in de zuidgevel stammen uit 1948; die in de noordfaçade uit 1967.
Wijnwandelroute
Liefhebbers van het boek die ook kunnen genieten van een goed glas wijn zijn in St-Pierre-de-Clages aan het juiste adres. Zeker halverwege de maand mei, als op het dorpsplein de jaarlijkse Vinissima plaats heeft. Niet alleen zijn dan alle boekwinkels geopend, ook kunnen bezoekers een kijkje nemen in de vele tenten waar lokale producenten hun nieuwe oogst presenteren.
Uiteraard krijgt het publiek ook de kans zijn mening te geven over de johannisberg, fendant, pinot noir, gamay en andere druivensoorten. Met meer dan 1200 wijngaardeniers –samen goed voor 427 hectare– en honderd wijnkelders geldt de gemeente Chamoson –waaronder St-Pierre-de-Clages valt– als het grootste wijngebied in Wallis.
Voor wie behalve van boeken en wijn ook nog eens houdt van een stevige wandeling, kan St-Pierre-de-Clages helemaal niet meer stuk. In de omgeving zijn verschillende wandelroutes uitgezet, waaronder een speciale wijnroute ”Van de wijnstok tot de top”. De route begint en eindigt in St-Pierre-de-Clages, kent een duur van 3,5 uur en een hoogteverschil van 360 meter.
De wandelroute is „geen uitnodiging tot dronkenschap”, aldus de VVV-brochure, maar een „didactisch pad” dat de aandacht moet vestigen op de meest wonderlijke aspecten van de hellingen in de vallei van de rivier de Rhône.
