Ik heb meteen beet.
„Te Water, zegt u?”
In de stem van boekverkoopster Alie Duivenvoorde klinkt lichte herkenning door. Ze kijkt me even onderzoekend aan, wendt haar blik naar een zijtafel van de toonbank en tikt, half voorovergebogen, de auteursnaam in op het toetsenbord van een personal computer.
„Te Water, Te Water”, herhaalt ze zachtjes na een druk op de enterknop.
Dan roept ze, bijna triomfantelijk, uit: „Ja, Jona Willem te Water, ik heb hem. Kort verhaal van de reformatie van Zeeland. Is dat wat je zoekt?”
Een kleine sensatie maakt zich van mij meester, iets van het gevoel dat ik als jongen had toen ik, samen met mijn buurvriend Jan-Dirk, voor dag en dauw ging vissen in de gracht van een oud fort in de Biesbosch en ik na uren turen opeens het witte topje van de dobber, dat al zolang onbeweeglijk stilstond bij het kroos, naar beneden zag gaan.
Michiel de Ruyter
Ik heb beet, terwijl ik me minder dan een minuut tussen de duizenden boeken van het Middelburgse antiquariaat bevind. De etalage van De Boekenbeurs had me weinig hoop gegeven. Er lagen allerlei kookboeken over Aziatische gerechten in de aanbieding. En een vergeelde roman van Cees Nooteboom.
Maar ik heb nog niets in handen.
„Hij zou in kast 3 moeten staan, ik zie hem niet”, zegt Alie Duivenvoorde. Ze schuift de glazen deur iets verder opzij, alsof dat helpt om Te Water boven water te krijgen, en laat haar ogen opnieuw over de ruggen gaan. Sommige zijn breed en voorzien van stevige ribben. De ”Cronijk van Zeeland” van historieschrijver Mattheüs Smallegange, zo dik als een kanselbijbel, leunt tegen het kopstuk van Gerard Brandt over het leven van Michiel de Ruyter. Had ik ”Paddeltje” niet buiten zien staan, in een bak met afdankertjes? Hij was mijn favoriet in de tijd dat ik met mijn buurvriend Jan-Dirk de vrije natuur introk.
Geen Te Water in kast 3. Het dobbertje staat weer kaarsrecht naast het kroos.
„Hebbes!” Met een snelle beweging, alsof ze aanslaat, grijpt Alie Duivenvoorde naar een van de onderste planken in kast 4. ”Kort verhaal der Reformatie van Zeeland in de zestiende eeuwe”, opgetekend door Jona Willem te Water, uitgegeven in 1776 in Middelburg. „Ga even zitten”, zegt de boekverkoopster, „dan kun je het op je gemak bekijken.”
Koopje
De prijs valt niet tegen. Maar een koopje is deze uitgave van Te Water ook weer niet. Ik wil er nog even over nadenken. Kan het boek apart worden gelegd, zodat ik aan het eind van de middag, na een rondgang langs de overige antiquariaten in het historische centrum van Middelburg, erop terugkom? Fred Duivenvoorde, eigenaar van het antiquariaat, stelt me gerust: van Jona te Water verkoopt hij hooguit één keer per jaar een exemplaar, en dat is al veel gezegd.
Is de ”Reformatie van Zeeland” minder moeilijk verkrijgbaar dan me vooraf was ingefluisterd? Mogelijk is het werk van Te Water buiten de provincie als een speld in de hooiberg, maar zwerven er in het zelfbewuste Zeeland nog wel allerlei uitgaven rond. Als die veronderstelling klopt, zou zij een mooi argument zijn om op de prijs af te dingen. Maar mogelijk is het werk van Te Water ook in Middelburg nauwelijks voor handen. Weten de boekverkopers in dat geval ander interessant materiaal over de hervorming van Zeeland op te duikelen?
Via de Herenstraat, met zijn prachtige historische panden waarvan de gevels licht voorover hellen, zet ik m’n zoektocht voort. Bernardus Smijtegelt, bekend om zijn preken over het gekrookte riet, bewoonde hier ooit een van de herenhuizen. Dat was ruim een eeuw nadat de Reformatie in Middelburg grond onder de voet had gekregen. In 1574 kwam de stad definitief in handen van de calvinisten en hadden de rooms-katholieke geestelijken het nakijken.
De Herenstraat mondt uit in de Lange Delft, een winkelstraat vol dagjesmensen en krijsende kinderen. „Stuntprijzen”, schreeuwt een reclamegevel van de zogenaamd „grootste voordeelboekhandel van Nederland.” Het inhoudsloze junkfood vliegt de deur uit. Vier Candlelightpockets, waarvan elk deeltje eindigt met het onzinnige „Ik ook van jou”, mogen voor 3,99 euro mee; 3,99 euro te veel.
De Lange Delft is een straat met een sprekend verleden dat met weemoed vervult. In een van de pakhuizen die er ooit stonden, werd voor het eerst binnen de stadsmuren een hervormde godsdienstoefening gehouden. Dat was in 1566. Honderden Zeeuwen hadden elkaar ontmoet in het open veld om te luisteren naar de Vlissingse predikant Gelein d’Hoorne. Zij raakten doordrenkt van de regen, waarop een Middelburgse koopman besloot om met gevaar voor eigen leven zijn pakhuis aan de menigte ter beschikking te stellen.
Toen de vervolging van calvinisten doorzette en mensen om hun geloof werden opgepakt, verbannen of om het leven gebracht, namen velen de wijk naar Engeland. Een enkeling bleef. In het geheim kwamen de hervormingsgezinden samen, onder meer in huis De Duve van Anne Favoilla aan de Dam. Stond het op dezelfde locatie als waar nu de witgekalkte De Duyve staat? Wat zou Te Water over deze episode in de Zeeuwse hervormingsgeschiedenis schrijven?
Juweel
Jurgen Vos van antiquariaat De Postkoets kijkt bedenkelijk als hij de naam van achttiende-eeuwse historicus hoort. De auteur is hem niet helemaal onbekend, zegt hij, maar diens „kort verhaal” heeft hij in de zeven jaar dat hij zijn winkel runt nog nooit in handen gehad. „Moeilijk verkrijgbaar”, luidt zijn oordeel. Vos wijst de weg naar een smalle kast met Zeelandica. Misschien staat er een alternatief voor Te Water op de planken?
Aan de schappen te zien heeft Vos zich gespecialiseerd in kinderboeken. „Mijn kasten weerspiegelen de tijd van de verzuiling”, lacht hij. „Ik heb zowel rooms-katholieke als hervormde jeugdboekenschrijvers, onder wie K. Norel, W. G. van de Hulst en W. Schippers.” Maar Vos heeft meer in de aanbieding. Hij verkoopt ook oude schoolplaten, waaronder die van de vermaarde Johan Herman Isings, die de tijd van de Reformatie uitbeeldde met prenten als ”Luther op de Rijksdag te Worms” en de ”Oversteek van de Prins over de Maas”.
Vos heeft een juweel in huis: ”Hervorming van Zeeland”, het proefschrift van historica Clasina Rooze-Stouthamer. Hoewel de inhoud de 50 euro die hij ervoor vraagt zeker waard is, is het boek gewoon te duur; de nieuwprijs ligt een tientje lager. Het omgekeerde geldt voor een ander juweel, de reprint van Valerius’ Gedenck-clanck uit de zestiende eeuw. Vos vraagt er 30 euro voor, dat lijkt zeker niet te veel.
Den Hertog
Enkele huizen van De Postkoets vandaan staat een pand met een ANWB-bordje op de muur dat voorbijgangers attendeert op een bijzonderheid: „Dit huis werd van 1603 tot 1621 bewoond door Jacob Cats.” Achter de donkere ramen staan prullaria uitgestald en tussen de beeldjes en de kannetjes zie ik opeens een boek waarvan de titel me nieuwsgierig maakt: ”Hervormers aan de Oosterschelde”. Helaas geeft de bewoner niet thuis.
Op naar antiquariaat Dat Narrenschip. Eigenaar Jaap van den Bovenkamp heeft nauwelijks boeken. Maar antieke kopergravures des te meer. Ze geven een indruk van Zeeland en zijn steden in de zestiende en de zeventiende eeuw: zo te zien was er meer zee dan land.
Bij Den Hertog hoef ik natuurlijk niet aan te kloppen voor Te Water, maar wie van letters houdt, kan de winkel niet ongezien passeren. Bladerend door een van de boeken valt mijn oog op een treffende uitspraak van historicus Joh. Huizinga. Hij zegt hoe hij met kinderlijke graagte oude prenten bekeek, omdat hij daardoor een onmiddellijk contact ervoer met het verleden, erin overging, ermee samensmeltte, al was het maar voor de beperkte duur waarmee mensen een oude penning in handen houden.
In de koopjeskelder tik ik een boek op de kop over de nationale synode te Middelburg in 1581. Pittige stof, onaantrekkelijk opgedist, zeker in vergelijking met de naastgelegen stapels leven-en-werkverhalen van ds. J. J. Poort, oefenaar L. Wijting en ds. J. D. Barth. Maar aan 2,50 euro kan ik me moeilijk een buil vallen.
Rechtbank
Terug naar de Boekenbeurs, maar eerst nog even speuren in de Zeeuwse bibliotheek aan de overkant. Conservator Ronald Rijkse weet Jona te Water bijna achteloos te vinden. Hij heeft tien exemplaren in de kluis. Wil hij er niet één verkopen? Alleen de gedachte laat hem schrikken. „O nee”, huivert hij. „Dan zit ik morgen in het gebouw naast de bibliotheek, de rechtbank. Maar u mag het wel lezen. Bij ons in een speciale leeszaal.”
Dat laatste maakt de aanschaf van de ”Reformatie van Zeeland” minder aantrekkelijk. Fred Duivenvoorde van de Boekenbeurs blijft vooralsnog bij zijn prijs. Het boek moet 320 euro opbrengen, zegt hij. Zo veel is dat volgens hem niet voor een boek van twee eeuwen oud. Hij wijst naar een zeldzaam exemplaar van een plantengids uit de zeventiende eeuw. „Die kost 27.000 euro. Heb je een auto voor.”
Ik besluit de vangst netjes terug te zetten, zoals ik dat als tiener deed met de karpers die ik samen met mijn buurvriendje Jan-Dirk op het droge wist te slepen. Bij vertrek sla ik nog een laatste blik in de etalage. Naast het Aziatisch kookboek ontwaar ik een klein boekje, eentje met een lachwekkende titel, veertig jaar geleden geschreven door Jan Schreiner en voor nog geen 10 euro te koop: ”Werphengel, wel en wee.”
Tips
Middelburg telt twee antiquariaten waar liefhebbers van het oude boek goed aan hun trekken kunnen komen: de Boekenbeurs aan de Turfkaai 33 en de Postkoets aan de Lange Noordstraat 45. De eerste is met 70.000 boeken veruit de grootste. De Boekenbeurs is gespecialiseerd in de geschiedenis van Zeeland.
De Postkoets zit vlak bij de gezichtsbepalende Lange Jan en de Abdij, een voormalig kloostercomplex waarin het Zeeuws Museum is ondergebracht. De meeste schappen van het antiquariaat zijn gevuld met kinderboeken. Eigenaar Jurgen Vos is behalve boekverkoper ook docent geschiedenis. Vandaar dat zijn winkel alleen op vrijdag- en zaterdagmiddag geopend is.
Antiquariaat Dat Narrenschip, gevestigd aan de Turfkaai 11, legt zich hoofdzakelijk toe op kopergravures. Eigenaar Jaap van den Bovenkamp heeft enkele kronieken van Zeeland te koop. Uit beschadigde exemplaren van die van Mattheüs Smallegange haalt hij wel eens de 85 gravures om deze los aan te bieden. Heel af en toe heeft hij een kaart van de beroemde theoloog en cartograaf Petrus Plancius in de verkoop. Plancius vluchtte in 1585 voor de Spaanse Inquisitie naar Amsterdam, waar hij in opdracht van de VOC meer dan honderd kaarten tekende.
Behalve de antiquariaten kent Middelburg diverse boekwinkels, waaronder die van Den Hertog aan de Segeerstraat 30.
”Reformatie” van Te Water
Jona Willem te Water (1740-1822) was predikant en hoogleraar aan de universiteit van Leiden tijdens een roerig tijdvak in de Nederlandse kerkgeschiedenis. Te Water, over wiens leven een proefschrift in voorbereiding is, was een vurig aanhanger van de drieslag God, Nederland en Oranje, maar hij sloot zich naar eigen zeggen niet af voor nieuwe visies op de kerkgeschiedenis.
In 1766 liet Te Water het ”Kort verhaal der Reformatie van Zeeland in de zestiende eeuwe” het licht zien. Keer op keer laat hij weten hoezeer God de middelen die de rooms-katholieke overheden inzetten om de reformatie te smoren, juist gebruikte om de hervorming in Zeeland wortel te laten schieten.
In zijn boek geeft Te Water een schets van het leven van Gaspar van der Heyden, die in Middelburg kort na de verovering van de stad op de Spanjaarden in 1574 predikant werd. Te Water beschrijft hoe Van der Heyden jaren eerder was ontkomen aan een razzia door zich te verbergen op een zolder, waarop de schout „eenen zyner dienaaren belastte op het dak te klimmen, en de pannen af te ligten, ’t welk als hy deedt, zag hy van der Heiden op zyne kniën leggende, en God biddende, doch door een wonderlyke bestieringe van God, met deernis bewogen, verzekerde hy den Schout dat’er niemand in was, en ontkwam aldus het doodsgevaar, maar niet de vervolginge.”
