Mühlbeck-Friedersdorf is Duitslands eerste boekendorpje. De twee aan elkaar geplakte gehuchtjes in Saksen-Anhalt bieden onderdak aan twaalf antiquariaten, zo meldt de reclame. Op onderzoek op een zomerse dag.
Je rijdt het in een zucht voorbij: Mühlbeck. Komend vanuit Halle over de B100 richting Wittenberg gaat het eerst door Bitterfeld. Vervolgens wordt je oog getrokken door de Bernsteinsee, waar de watersport hoogtij viert. En dan zijn ze er ineens: Friedersdorf en direct erna Mühlbeck.
Het laatste gehucht vormt het eigenlijke boekendorpje. Friedersdorf is erbij gehaald om het concept wat meer cachet te geven.
Meer dan een paar straten groot is Mühlbeck niet. Het dorpje is een soort brinkdorp. De huizen staan gegroepeerd rond een ovaalvormige weide met bomen, waar een beekje doorheen loopt. Het hart wordt gevormd door een eeuwenoud kerkje met omliggende begraafplaats.
Een echte winkel kent het gat niet. Alleen een kapperszaakje en een kleine meubelmakerij. Verder een enkele kleine eet-, drink- of overnachtingsgelegenheid. Op aanvraag kan de Anrufbus hier tussen 5.00 en 19.00 uur komen.
Pastorie
Dit is dus Duitslands eerste boekendorp. Direct aan het begin van de Dorfplatz is het raak. Bücher Con Sum blijkt een heel groot en mooi antiquariaat waar je naar hartenlust kunt grasduinen. Ernaast een Lesecafé, om de inwendige mens te versterken.
Verderop aan de Dorfplatz staat de voormalige pastorie uit 1840. Hier werd op 7 oktober 1813 door hoge militairen en vorsten krijgsraad gehouden over de slag bij Leipzig, meldt een plaquette. Een andere gevelsteen vertelt over Gottfried Kirchhoff, een organist en componist uit de tijd van Bach die hier in 1685 geboren werd.
In het pand is één kamer gereserveerd voor boeken. Het betreft gespecialiseerde kost over lucht- en ruimtevaart, raketten en techniek. Een ander vertrek herbergt een heus tentoonstellinkje over de geschiedenis van Mühlbeck. Interessant is wat in 1796 gebeurde. In de kerk zong men altijd uit het ”Alte Delitzscher Gesangbuch”, gebaseerd op een Leipziger liedboek uit 1697. Nu moest echter het ”Delitzscher Gesangbuch” ingevoerd worden. De weerstand van zowel gemeente als kerkenraad was groot. Het werd een heus conflict. Toch werd de nieuwe bundel ingevoerd. Het gaat ook overal hetzelfde.
Oude school
Naast de pastorie staat de oude school. Van onderwijskundige activiteiten is geen spoor meer. Het hele gebouw is volgestouwd met de boeken van twee antiquariaten. De ene grossiert in astrologie, literatuur, botanica, zoölogie en erotiek. De andere biedt natuurwetenschap, mijnbouw, geografie, filosofie en muziek. De school is een eldorado voor de bibliofiel.
Verder gaat het langs de Dorfplatz. In de Alte Bäckerei huist een verzameling kookboeken. In de Mühlbecker Hof, een klein hotelletje, is een donkere kamer gereserveerd voor boeken. Romannetjes, kook- en bakboeken.
Vlakbij zit de Alte Schmiede. Een pittoresk huisje, vol met boeken, is door het raam te zien. De winkel is normaliter één dag per week open. Nu is hij wegens ziekte gesloten, meldt een bordje.
Ook het Antiquariat am Bernsteinsee, aan de grote weg, zou open moeten zijn. Maar hier zit de deur eveneens op slot. Nu zonder opgaaf van reden.
Dit is de opbrengst van wat Mühlbeck vandaag te bieden heeft: een mooi antiquariaat, een school vol boeken en een paar kamers met leesvoer.
Vakantie
De folder wijst nog verder. In het aangrenzende Friedersdorf moeten drie gelegenheden zijn. En in Freiberg zit nog antiquariaat Schmidt. Dat laatste is echter 150 kilometer verderop...
Friedersdorf dan maar. In het hotel Gasthof zum Stern moeten boeken en antiek te vinden zijn. Het pand is mooi, maar de deur dicht. Vakantie.
Dan de hobbywinkel aan de Dorfplatz, die biografieën, geschiedenis, literatuur, knutsel-, handwerk- en kookboeken zou moeten hebben. Nergens aan de Dorfplatz is echter een winkeltje te vinden. Een oude vrouw met een tandeloze mond in een verweerd gezicht die haar tuintje wiedt, weet van niets. „Er is hier nooit een boekenzaak geweest.”
Verderop moet een Bücher-Eldorado zitten waar, behalve briefkaarten, psychologische, esoterische en kinderboeken te vinden zijn. Helaas. Opnieuw blijkt er op genoemd adres niets te zitten.
De opbrengst blijft dus wat Mühlbeck bood.
Droom
Heidi Dehne (66) staat in Bücher Con Sum achter de kassa. Zij blijkt de motor achter Mühlbeck als boekendorp.
In het naastliggende café vertelt ze hoe haar droom werkelijkheid werd. „Het begon allemaal dertien jaar geleden. Ik zat in een restaurant te bladeren in een krant toen m’n oog viel op een bericht over Hay-on-Wye, het boekenstadje in Wales van grondlegger Richard Booth. Wat een prachtig initiatief! dacht ik.”
Ze legt direct contact met Wales, en besluit te gaan kijken, samen met haar moeder. „Ik wilde weten hoe ze het daar gedaan hadden. Zes dagen ben ik in Hay-on-Wye geweest. Richard Booth heb ik toen niet ontmoet, maar wel vroeg ik aan iedere boekwinkeleigenaar hoe hij begonnen was, met welk geld en waar hij z’n boeken vandaan haalde.”
Op de terugweg reist het tweetal via België. „Daar heb je Redu, waar in 1984 het eerste boekendorp op het vasteland ontstond. Ook daar vroeg ik iedereen het hemd van het lijf.”
Terug in Bitterfeld, waar ze sinds 1994 woont, besluit Dehne nog een reis te maken, nu naar Bredevoort in Nederland. „Opnieuw om informatie op te doen.”
Vervolgens legt ze aan de burgemeester van Bitterfeld de vraag voor of het mogelijk is om ergens in Saksen-Anhalt iets dergelijks van de grond te laten komen. „Ik had geluk. De burgemeester had net een film over Redu gezien, dus die wist waarover het ging.”
Samen keken Dehne en de burgemeester naar een geschikte plek voor een eerste Duitse boekenstadje. Hun oog viel op Mühlbeck. Waarom? „Je zit hier precies in het midden tussen Leipzig, Halle en Wittenberg. En het natuurpark trekt veel toeristen. Mensen komen hier voor de recreatie, maar pikken direct het boekendorp mee.”
Bananendozen
Dehne begint in de oude school. „We hadden niks: geen geld, geen boeken, geen collega’s, niets. We zijn begonnen met het verzamelen van boeken. Ik reed met een bestelwagen door heel Duitsland om overal boeken op te halen.” In de school komen ze in bananendozen terecht, tien hoog opgestapeld. „Toen we 70.000 boeken hadden, vonden we het genoeg om te beginnen.”
Inmiddels is het initiatief uitgegroeid tot vier collega’s en zeven antiquariaten. Dat is in september 1997. Het eerste boekendorp van Duitsland is een feit.
In twaalf jaar tijd ontwikkelt het dorp zich verder. „We hebben vijftien antiquariaten gehad. Nu zijn het er twaalf, waarvan drie in Friedersdorf. Mühlbeck telt nu een miljoen boeken, zelf heb ik er hier in Bücher Con Sum 80.000 staan.”
Waarom haar zaak Bücher Con Sum heet? „Hier zat eerst een kleine super met de naam Con Sum. Om herkenbaar te blijven heb ik dat in de naam gelaten. Maar als je het van achter naar voren leest, staat er, deels in het Latijn, deels in het Duits: ”Ik ben met boeken” (Sum Con Bücher). Mooi hè?”
Van internet zegt Dehne geen last te hebben. „De bezoekersaantallen zijn goed. En via internet verzenden we juist door heel Europa. Je moet gewoon zorgen dat je een kwalitatief goede dienstverlening biedt. Ik steek bijvoorbeeld veel tijd in een heel precieze beschrijving van een boek: hoeveel illustraties, vlekkerig of niet, noem maar op. En dan zoeken naar de prijs. Ik heb heel veel vakgebieden staan, dus ik kan niet alles zelf beoordelen. Maar ik vergelijk mijn exemplaar met wat anderen vragen, en zo bepaal ik m’n prijs. Betekent wel dat ik soms een halfuur bezig ben met het invoeren van één boek.”
Passie
Het boek is een passie voor Dehne, dat is duidelijk. Vroeger adviseerde ze mensen op het gebied van huiskamerarchitectuur. „Dan moet je heel goed luisteren naar wat mensen willen. Iets dergelijks doe ik nu met boekenliefhebbers. Het is zo leuk als je mensen kunt helpen.”
Ze was niet alleen de motor achter de oprichting van het boekendorp, ook nu vervult ze de voortrekkersrol. Het is nodig dat er zo iemand is, zegt ze. „Waarom werd Hay-on-Wye een succes? Door Richard Booth. Waarom loopt Bredevoort goed? Door Henk Ruessink.”
Voor haarzelf betekent het dat haar hele leven in het teken van het boek staat. De winkel is zeven dagen in de week open. Zelf woont ze erboven.
Ze gaat voor naar haar eigen woonruimte. Overal boeken en paperassen: in kasten, op tafels, in stapels op de grond. „Mijn moeder overleed twee jaar geleden. Ik ben er nog niet aan toegekomen haar spullen uit te zoeken.” Ze loopt naar een boekenkast met alleen maar woordenboeken. „Dit is mijn grote liefde. Kijk, er staat ook een Nederlands woordenboek bij.” Een andere kast bevat allemaal reisboeken. „Dat is een andere liefhebberij.” Of ze zelf wel eens op pad gaat? „Nee, wanneer zou dat moeten?”
Luther in Mühlbeck
Waar een klein dorp groot in kan zijn. Mühlbeck koestert in zijn geheugen een saillant historisch gegeven. „1546. Op 21 februari, in de middag, passeerde de rouwstoet met het lichaam van Luther onderweg van Eisleben naar Wittenberg het plaatsje Mühlbeck.”
Luther is nog steeds aanwezig in het gehucht. Uiteraard in de dorpskerk, die al uit de 12e eeuw stamt. Aangenomen wordt dat het godshuis in de middeleeuwen diende als gebedskapel voor handelslieden die tijdens hun reis hier baden voor bescherming tegen rovers. Uit visitatieberichten uit 1528 blijkt dat de kerk dan al overgegaan is naar de lutherse Reformatie.
Het interieur verraadt een levend verleden. Het kleine 17e-eeuwse orgeltje helemaal bovenin herinnert aan de lutherse kerkzang. Vandaag de dag is er nog slechts eens per maand een dienst, vertelt de vrouw die het gras van de begraafplaats rond de kerk maait. Er zitten dan vier of vijf mensen.
Ook in de boekwinkels is Luther ruimschoots aanwezig. Een mooi boek met teksten van Luther vertelt over het levenseinde van de reformator in Eisleben. Het briefje dat op zijn schrijftafel gevonden werd, staat erin. Met als laatste zin: „Wir sind Bettler, hoc est verum.” Ook de preek van Michael Cölius bij Luthers lichaam, alvorens dat naar Wittenberg werd gebracht, is afgedrukt. Mühlbeck blijft echter onvermeld.
Merenlandschap
Mühlbeck, in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, ligt midden in de driehoek Halle-Leipzig-Wittenberg. Het gehucht vormt, samen met de dorpjes Friedersdorf en Pouch, de smalle strook land tussen twee meren. Aan de ene kant de Bernsteinsee, aan de andere kant de Muldestausee.
De laatste is sinds 1975 een stuwmeer in de Mulde, een zijrivier van de Elbe, die bekendstaat als de snelst stromende rivier van Midden-Europa.
De Bernsteinsee, ook wel Goitzschesee, is ontstaan uit het gebied waar vroeger bruinkool werd gewonnen. Vanaf 1990 is het meer door waterinlaat vanuit de Mulde ontstaan. Sindsdien vormt de plas het centrum van een 60 vierkante kilometer groot gebied, dat als het grootste landschapskunstproject ter wereld wordt gezien.
Een uitgebreid systeem van wandel- en fietspaden maakt het gebied toegankelijk voor toeristen. Wandelen kan in het Goitzsche-Wald, waar overal monumenten opduiken zoals die in de 18e eeuw de landschapstuinen sierden.
Bij Bitterfeld geeft de 26 meter hoge Pegelturm in het meer een prachtig uitzicht over het gebied. Een ander hoogtepunt van het LandArt-Projekt in de is het kunstwerk de ”Bitterfelder Bogen”, dat op de 106 meter hoge Bitterfelder Berg ligt. Ook deze plek biedt een indrukwekkend panorama van het merenlandschap.
Dit is het zesde deel in een serie over boekensteden in Europa. Volgende week deel 7: Graiguenamanagh, Ierland.
