Ik ben te vroeg voor de antiquariaten: pas ’s middags openen de verkopers van oude boeken hun deuren. Maar verder is een doordeweekse ochtend in Zutphen zo gek nog niet. Langs de smalle stoepen bloeien overal stokrozen, uit de kerk druppelen voorzichtige orgeltonen, er loopt een dame met een gebaksdoos door de lege, zonnige straat. Als haar voetstappen zijn verklonken hoor ik alleen nog koerende duiven. Verderop zit een man op z’n hurken op de stoep een krantje te lezen, precies in de streep zonlicht tussen de hoge huizen. Geert Mak heeft gelijk: tegenwoordig zijn de oude stadskernen de rustigste plekjes van Nederland.
Levensgrote muizen
Het lijkt me niet simpel om in het niet al te kerkelijke Zutphen op zoek te gaan naar ”Jessica’s eerste gebed”, dus heb ik me grondig voorbereid met een lijstje van alle handelaren in oude en nieuwe boeken. Dat blijkt echter geen garantie voor succes: de eerste drie adressen leveren meteen onverwachte moeilijkheden op. Antiquariaat Sigma aan de IJsselkade is deze maand op onregelmatige tijden geopend, zo meldt een briefje op de deur, en die tijden strekken zich kennelijk niet uit tot vandaag. De boekhandel aan de Frankensteeg blijkt vervangen te zijn door kledingwinkel Adano met mode vanaf maat 42. En op Beekstraat 6, waar boekhandel Als het Ware zou moeten zitten, wonen tegenwoordig Martin en Nel Spiegelenberg met twee levensgrote muizen voor de ramen.
Pas bij boekhandel Hautvast & Nuis, aan de Lange Hofstraat, begint de zoektocht echt. Het is er stil, ik hoor mijn eigen voetstappen de winkel doorgaan naar de kinderboekenafdeling. Veel Paul van Loon en Carry Slee en Thea Beckman, maar geen Jessica. Als ik mijn vraag stel aan de zwijgzame man bij de kassa, kijkt hij bedenkelijk. De titel komt hem totaal niet bekend voor, maar hij zal het eens nakijken. Ja, het boek bestaat werkelijk. Hij kan het eventueel zelfs bestellen.
„Dat hoeft niet”, zeg ik, „ik kijk nog even verder.” Het is niet de bedoeling dat ik straks met zeven Jessica’s zit opgescheept.
Kinderboekhandel
De volgende zaak, Van Someren & Ten Bosch aan de Turfstraat, is groter en mooier. Echt een degelijke, goedgesorteerde boekhandel. Midden in de etalage prijkt het boek ”Henk Helmantel. 40 jaar kunstschilder”. Wie weet, misschien heb ik hier meer kans.
De afdeling kinderboeken is in een apart hoekje van de winkel ondergebracht, samen met twee kasten theologie en filosofie. Intrigerende combinatie. Ze houden hier van literaire kinderboeken, zie ik: Roald Dahl, Toon Tellegen, Annie M. G. Schmidt, Cynthia Voigt. In dat rijtje past Hesba Stretton natuurlijk niet. Voor de zekerheid vraag ik het nog even aan een langharig, intellectueel type dat druk bezig is boeken uit te pakken. „Nee, dat boek hebben we niet op voorraad”, zegt hij - en gaat weer verder met z’n dozen.
Na zo veel teleurstellingen kan ik de verleiding van ijssalon Talamini niet langer weerstaan: het beroemdste ijs van Nederland moet een mens toch geprobeerd hebben. Dat geeft frisse moed om naar kinderboekhandel De Boekentoren aan de Oudewand te gaan, waar ze hopelijk alle soorten jeugdlectuur in de aanbieding hebben.
Die hoop blijkt echter ijdel. De zaak is goed voorzien van alle mogelijke eigentijdse prentenboeken, en op de deur hangt een briefje: ”Harry Potter deel 7 - bestel nu!” Maar van Jessica heeft de vriendelijke dame achter de toonbank nog nooit gehoord. „Ik zal even kijken of het nog nieuw te krijgen is, en anders kan ik een zoekopdracht geven.” Ze tuurt aandachtig naar het computerscherm, zegt dan verrast: „Het ís er nog. Het moet wel een klassieker geweest zijn, anders gaven ze ’t nu niet meer uit.”
Bestellen? Nee, daar wil ik nog even over denken. Ook goed, dan schrijft ze in elk geval de gegevens voor me op een briefje: „Ik zou er niet te lang mee wachten. De laatste druk is van 2002, die kan zomaar uitverkocht zijn. Maar met deze gegevens kun je ’t overal aanvragen.”
Evangelisch
Met briefje ga ik de deur uit, op weg naar De Vonk aan de Nieuwstadskerksteeg, de enige christelijke boekhandel van de stad. Misschien heb ik daar wel de meeste kans van slagen, want tot nog toe heb ik nauwelijks een christelijk kinderboek gesignaleerd. Hoogstens de ”Kronieken van Narnia”. Bij De Vonk zullen ze op dat punt beter gesorteerd zijn, mag ik hopen.
De etalage wekt echter niet al te veel vertrouwen. Gele petjes met de tekst ”God loves you” naast mokken met visjes, daarachter een stapel spannende boeken van Rene Gutteridge. Een doorsnee evangelische boekhandel, veel kaarten en snuisterijen, weinig boeken. De voorraad in het kastje met kinderlectuur beperkt zich voornamelijk tot werk van de meer evangelisch getinte uitgevers.
Zonder veel hoop wend ik me tot de dame achter de toonbank, die een groot blauw kruis om de hals draagt. Of ze wel eens van het boekje ”Jessica’s eerste gebed” gehoord heeft? Er verschijnen louter vraagtekens op haar gezicht, en de collega die ze er haastig bij roept kent de titel evenmin. Maar ze kunnen het nakijken. Wacht, de laatste druk is al vijf jaar oud, zo komt het natuurlijk dat ze dat boek niet op voorraad hebben. Ze hebben alleen uitgaven van de laatste twee, drie jaar in de winkel. Maar ’t zal nog wel verkrijgbaar zijn, en ze willen het met alle liefde voor me bestellen.
„Dat hoeft niet”, zeg ik, „ik woon hier niet. Als het besteld moet worden doe ik dat liever bij een boekhandel in de buurt.” Goed. Moet ik de gegevens dan even op een briefje hebben? En weet ik bij wie ik moet zijn, in Barneveld? Dat weet ik.
Filosoof
Rest het antiquariaat aan de Groenmarkt, dat inmiddels z’n deuren geopend heeft. Drie handelaren -De Jongh, Mulder en Hellenraet- hebben hier hun voorraden bij elkaar gezet en passen om de beurt op de winkel.
Buiten staat een houten monnik die een stapel boeken torst. Binnen zit een grijsharig heerschap achterovergeleund aan een tafel, zonnebril in het haar, sigaret tussen de vingers, in diepgaand gesprek met een kennelijke zakenrelatie. „U wou iets vragen!” roept hij me toe zodra ik over de drempel stap. En als ik zeg dat ik eerst even wil kijken: „Jammer, ik heb altijd zo veel antwoorden over…” Filosoof in ruste, kunstenaar zonder oeuvre, gestrande wereldreiziger?
Terwijl ik de kast met oude kinderboeken bestudeer -alles staat door elkaar- voeren de beide heren aan de tafel een traag gesprek. Het gaat over een frauduleuze evolutiewetenschapper die stiekem onderdelen van twee verschillende skeletten in elkaar wist te passen om een mooie overgangsvorm te krijgen. Haha, pas na zijn dood kwamen z’n collega’s erachter.
Als ik met mijn vraag op de proppen kom, blijkt de antiquaar echter deskundiger dan al zijn boekhandelscollega’s bij elkaar. ”Jessica’s eerste gebed”, ja, daar heeft hij wel eens van gehoord. Dat heeft hij in z’n jonge jaren wel voorbij zien komen, echt zo’n tranentrekkend verhaal. Hij heeft het niet, maar zal hij eens zoeken? Als ik nou even meekijk, dan kan ik het zelf voortaan ook. Kijk, daar komen ze tevoorschijn, een hele lijst. Arnhem is het dichtstbij, Leiden is het goedkoopst. Veertiende druk in zeer goede staat, 26e druk in redelijke staat… en maar voor een paar euro. Niet echt zeldzaam, vaak herdrukt. Iedereen wilde natuurlijk weten hoe dat moest, je eerste gebed. Net als je eerste zoen.
Van zo’n krasse vergelijking heb ik niet meteen terug, en dus laten we het daar maar bij. Ik krijg een papiertje met alle gegevens in handen gedrukt - de bewijzen van belangeloze behulpzaamheid stapelen zich op.
Winterverhaal
Eén plek is er nog in Zutphen waar Jessica misschien te vinden is: het kinderboekenmuseum van Stichting ’t Oude Kinderboek aan de Laarstraat. Duizenden oude kinderboeken zijn daar gratis te bezichtigen, te lezen en zelfs te lenen. Twee vriendelijke oudere dames laten me rustig rondlopen, ik mag zo veel boeken als ik maar wil van de planken pakken, ik mag zelfs buiten in de tuin gaan zitten lezen.
Beduusd van zo veel gastvrijheid kijk ik rond. Dit is een mekka voor kinderboekenliefhebbers, kasten en kasten vol met Paddeltje en Peerke en Goud-Elsje en Dik Trom, wat ik maar wil. En jawel, tussen de ”Kleine verzetsman” van L. Strengholt en ”Prutske” van Stijn Streuvels staan vier dunne bandjes van Hesba Stretton. Een exemplaar van ”De hut aan het strand”, een van ”Jessica’s moeder” en twee van ”Jessica’s eerste gebed”.
Eigenlijk is het een verhaal voor de winter, helemaal niet geschikt om te lezen in een beschut stadstuintje, waar morellen en vlierbessen over de schutting hangen en de warme lucht boven de huizen trilt. Maar na drie bladzijden zie ik alleen nog Jessica in haar gescheurde jurk, bibberend van de kou, op blote voeten in de regen bij een Londens koffiestalletje. Het boekje mag dan nergens te koop zijn, de inhoud is in Zutphen gratis beschikbaar voor ieder die lezen kan.
Terug in Barneveld besluit ik voor de zekerheid nog even langs te gaan bij boekhandel Koster. En ja, daar staat ze natuurlijk gewoon in de kast, Jessica.
Tips
Zutphen is geen stad van antiquariaten: in het centrum zijn er maar een paar te vinden. Toch kunnen liefhebbers van oude boeken er hun hart ophalen, dankzij de Librije, de kinderboekenbibliotheek en het Grafisch Museum.
De Librije is een zestiende-eeuwse leeszaal, aangebouwd tegen de middeleeuwse Walburgiskerk (Kerkhof 3). In de eeuwenoude ruimte is het niet moeilijk om je in de tijd van Luther te wanen: de boeken liggen er nog altijd zoals toen, vastgeketend aan antieke ”lectrijnen”, lessenaars. Er zijn zeldzame handschriften en incunabelen, de hele collectie van ongeveer 750 boeken dateert van voor 1750 (www.walburgiskerk.nl).
Wie al jaren op zoek is naar een jeugdherinnering kan terecht bij Stichting ’t Oude Kinderboek (Laarstraat 31). De stichting beheert bijna 16.000 oude kinderboeken uit de periode 1875-1980, en al die boeken zijn gratis drie weken te leen. Ter plekke in de leestuin een boek raadplegen kan ook (www.stichtingtoudekinderboek.nl).
In het Grafisch Museum (Kerkhof 16) wordt de technische kant van het boekenvak gedemonstreerd: zetten, drukken, boekbinden. Het museum bezit een mooie collectie oude machines, gereedschappen, materialen en producten die betrekking hebben op de grafische ambachten (www.grafisch-museum.nl).
Wie het museum of de Zutphense antiquariaten bezoeken wil, kan het beste wat later in de week (vanaf woensdag) op stap gaan, en dient vooral de middaguren te kiezen.
”Jessica’s eerste gebed”
Hesba Stretton was een van de populairste kinderboekenschrijvers van de negentiende eeuw. Ze heette in werkelijkheid Sarah Smith en leefde van 1832 tot 1911. ”Jessica’s first prayer”, haar beroemdste boek, verscheen in 1867 voor het eerst als feuilleton in het gezinstijdschrift ”Sunday at home”. Sindsdien zijn er miljoenen exemplaren van verkocht.
Het hartbrekende verhaal van het hongerige, armoedige meisje uit een Londense sloppenwijk dat dankzij de eigenaar van een koffiestalletje in aanraking komt met kerk en geloof, gold ook in Nederland jarenlang als het stichtelijke zondagsschoolboekje bij uitstek. De vertaling verscheen al in 1868 en beleefde tientallen drukken - tot aan het eind van de twintigste eeuw. Duur zal het vroeger niet geweest zijn: een dun boekje, gedrukt op goedkoop papier. Maar de plaatjes zijn wél van J. H. Isings.
In 2002 besloot uitgeverij Callenbach een aangepaste versie op de markt te brengen, op prentenboekformaat. Die uitgave is op dit moment nog steeds in de boekhandel verkrijgbaar, vooral in plaatsen met veel bevindelijk gereformeerde lezers. De tekst is lichtjes gemoderniseerd door N. A. Eikelenboom, de vele fraaie tekeningen zijn van Rino Visser. Dankzij de dikke blonde haren, de minder magere armen en benen en de rechtere houding ziet deze Jessica er een stuk minder zielig uit dan die van Isings. Maar de strekking van het verhaal is dezelfde gebleven.
