Het regeerakkoord wijdt er slechts een paar zinnen aan. In 2009 moet een contract ondertekend worden over de aanschaf van testtoestellen van de Joint Strike Fighter (JSF). In 2010 legt het kabinet de Kamer een besluit voor over de vervanging van de huidige F-16-toestellen. In dat besluit moet een vergelijking met andere toestellen wat betreft prijs, kwaliteit en levertijd zijn meegewogen.
Simpel, toch? Zeker, zij het dat bij zo’n eenvoudige formulering veel adders onder het gras verborgen liggen. Want hoe maak je een bevredigende vergelijking tussen de JSF en zijn voornaamste concurrent, de Saab Gripen NG? Als je dat goed wilt doen, moet je heel wat meer meewegen dan de in het regeerakkoord genoemde meetpunten prijs, kwaliteit en levertijd. Wat te denken van de factoren werkgelegenheidsbevordering en geluidsoverlast? En hebben prijs en kwaliteit alleen betrekking op de levering van het gevechtstoestel of ook op de exploitatiekosten ervan?
Sinds die paar regels in het regeerakkoord werden opgeschreven, is het vraagstuk overigens nog ingewikkelder geworden. Want wat betekent de economische crisis voor de besluitvorming over de JSF? Is het wel verantwoord om in deze tijd zo veel geld uit te geven aan een gevechtsvliegtuig?
Geen wonder dat Den Haag niet over één nacht ijs gaat en de Kamer zich grondig laat informeren over alle aspecten van dit complexe vraagstuk. Toch is er ook een andere kant: het eindeloos inwinnen van informatie dient er in de politiek niet zelden toe om het nemen van lastige besluiten uit te stellen en om een gebrek aan visie te camoufleren.
Daar begint het in het JSF-dossier soms wat op te lijken. Het is immers maar de vraag of die ruim 2400 Kamervragen die de afgelopen tijd over dit onderwerp gesteld zijn, wel allemaal zulke zinvolle informatie opleverden. Geen wonder dat staatssecretaris De Vries twee weken geleden op een ietwat geïrriteerde wijze 9000 pagina’s informatie over de geluidsproductie van de JSF bij het parlement afleverde. „Zo, alstublieft. U wilde toch alles weten? Veel succes ermee. Nee, een samenvatting lever ik er niet bij. Die moet u zelf maar even maken.”
Kan de reactie van De Vries begrijpelijk genoemd worden, verstandig is hij daarmee nog niet. Wie de staatssecretaris in de debatten met de Kamer gadeslaat, moet vaststellen dat hij niet uitblinkt in toeschietelijkheid richting zijn critici. Met name het PvdA-Kamerlid Eijsink geeft hij maar zelden het gevoel dat hij haar vragen en problemen aanvoelt, laat staan dat hij haar enigermate tegemoetkomt. Terwijl de steun van de PvdA toch echt cruciaal is bij de besluitvorming.
Oké, Eijsink is op dit dossier lastig en veeleisend. Maar die houding valt vanuit haar perspectief gemakkelijk te verklaren. De defensiespecialist van de PvdA heeft in de eerste plaats te maken met een kritische achterban. Het merendeel van de PvdA-leden voelt niets voor het uitgeven van een slordige 6,1 miljard euro voor aanschaf van zo’n 85 JSF-gevechtsvliegtuigen.
Een tweede factor is dat in de toekomstvisie van de PvdA op defensie weinig plaats is ingeruimd voor de luchtmacht. Dat maakt dat de Kamerfractie er weinig behoefte aan heeft om topvliegtuigen te kopen en best genoegen zou willen nemen met minder geavanceerde toestellen.
Een laatste factor in de opstelling van Eijsink zou wel eens een sterke aversie tegen de persoon Jack de Vries kunnen zijn. Was hij niet de man die in 2006 als campagneleider bij de Kamerverkiezingen PvdA-leider Bos definitief op achterstand zette door hem af te schilderen als een onbetrouwbare draaikont? Die streek kunnen de sociaaldemocraten hem nooit vergeven en maakt een welwillende opstelling in de JSF-besluitvorming al bij voorbaat niet aannemelijk.
De Vries doet er daarom wijs aan zich dit alles te realiseren en de PvdA niet verder tegen zich in het harnas te jagen, maar juist door aanvaardbare concessies voor zich te winnen. Wie aan het Binnenhof in praktische zin iets wil bereiken, moet soms een beetje kunnen lijmen en slijmen. Als De Vries de geschiedenis wil ingaan als de politicus die het JSF-dossier tot een goed einde bracht, zal hij de eigenschappen waarmee hij als spindoctor succes boekte –confronteren, verdeeldheid zaaien–, tijdelijk onbenut moeten laten, en in plaats van het zoutvaatje vaker de strooppot moeten hanteren.
