31-05-2005 10:25
| gewijzigd 31-05-2005 14:33
| Jacob Siebelink
Een nietsvermoedende bezoeker van Bern ontkomt er niet aan: 2005 is uitgeroepen tot het Einstein-jaar, of beter: het jaar van de natuurkunde. Vrijwel elke etalage in de Zwitserse hoofdstad is versierd met een foto van de beroemde natuurkundige. Of het nu gaat om een handwerkzaak, een juwelier of een restaurant met een overheerlijke ”Einstein-hit”, iedereen lijkt wat te hebben met de man met de warrige haardos en slordige kleding; de man die honderd jaar geleden vanuit Bern het wereldbeeld compleet op de schop nam.
Albert Einstein zelf zou wars geweest zijn van al dat eerbetoon. „Er is helemaal geen reden om feest te vieren”, zei hij in 1955, naar aanleiding van het vijftigjarig bestaan van zijn speciale relativiteitstheorie. „Ik heb de natuurkunde slechts een niveau hoger getild. Maar klaar is de fysica nog lang niet.”
Huidige natuurkundigen en politici denken daar anders over. De exacte vakken moeten weer in de belangstelling komen en om die te promoten, spannen ze Einstein voor hun karretje. De Duitse natuurkundige heeft honderd jaar geleden met vijf wetenschappelijke artikelen het wereldbeeld compleet veranderd en de basis gelegd voor de moderne natuurkunde. Een feestje waard, vinden ze.
Drie jaar voor het ’wonderjaar’ 1905 is Einstein als 23-jarige afgestudeerde natuurkundige vanuit Milaan naar Bern verhuisd. „Misschien weet mijn vader wel werk voor je op het patentbureau in de binnenstad”, had zijn oude studievriend Marcel Grossman gezegd. Albert Einstein laat er geen gras over groeien. Direct steekt hij te voet de Alpen over op weg naar de Zwitserse hoofdstad.
Het aanbod van Grossman komt Einstein goed uit. Hij staat op het punt te trouwen met Mileva Maric, die hij op de Technische Hogeschool (ETH) in Zürich leerde kennen. Nu Einstein een vast inkomen heeft, staat niets een huwelijk meer in de weg; zelfs zijn ouders niet, die het huwelijk met de Servische boerendochter niet zien zitten. „Binnenkort ben je mijn gelukkige vrouwtje. Hier in Bern is het verrukkelijk”, schrijft hij aan Mileva. Niet zonder overdrijven vervolgt hij: „Aan weerszijden van de straten zijn er galerijen en arcaden, zodat men zelfs in de ergste regen nog van de ene kant van de stad naar de ander kan wandelen zonder nat te worden.”
Natuurlijk, als Einstein eerlijk is, had hij liever een promotieplaats gehad op de ETH in Zürich of in het laboratorium van de Nederlandse natuurkundige Heike Kamerlingh Onnes. Maar niemand heeft de eigenzinnige fysicus nodig. Op de lagere school was hij al het toonbeeld van eigenwijsheid en op de ETH deed hij het al niet veel beter. Einstein studeerde liever zelf dan dat hij colleges liep bij professoren die „alles weten van het verleden van de natuurkunde, maar niets van het heden of de toekomst.”
Misschien verklaart juist de eenvoudige baan in Bern Einsteins creatieve uitbarstingen in 1905, toen hij vijf baanbrekende theorieën naar het Duitse vakblad ”Annalen der Physik” stuurde. Elke dag weer komt hij op het patentbureau in aanraking met nieuwe vindingen zonder beïnvloed te worden door wetenschappers die vastgeroest zitten in hun vakgebied. Bovendien heeft hij relatief veel vrije tijd. „Mijn kantoor voor theoretische natuurkunde”, noemt Einstein een van de laden in zijn bureau.
Ook Mileva heeft hem in zijn denkwerk gestimuleerd. Niet dat zij medeauteur van zijn theorieën is, maar ze doet er wel alles aan om de carrière van haar man zo goed mogelijk te laten verlopen. Ze corrigeert zijn berekeningen en haar Engelse vaardigheden komen Einstein goed van pas. „Ik heb een heel goed leven”, schrijft Einstein aan zijn vriend en collega Michele Besso in 1903, het jaar van zijn huwelijk. „Mileva zorgt overal erg goed voor, kookt heerlijk en is altijd vrolijk.”
Het huwelijk blijkt echter niet bestand tegen Einsteins snel rijzende ster. In 1909 schrijft Mileva aan haar vriendin: „Mijn man is erg tevreden over zijn nieuwe baan als hoogleraar in Zürich, die veel beter bij hem past dan het werk op het patentbureau. (…) Maar met zo veel roem blijft er voor zijn vrouw en kinderen niet zo veel tijd over.”
Ook een ander probleem speelt Mileva parten: haar eerste en enige dochter Lieserl, uit 1901, kan ze onmogelijk vergeten. In 1902 hebben Albert en zij haar afgestaan omdat de buitenechtelijke dochter financieel en beroepsmatig voor onoverkomelijke problemen zou kunnen zorgen. Albert doet er niet zo moeilijk over. „Je krijgt wel weer een nieuwe dochter”, had hij gezegd.
De romance loopt in 1919 -Einstein is dan hoogleraar in Berlijn- op de klippen. Een paar maanden later trouwt Einstein met zijn nicht Elsa Löwenthal, met wie hij sinds 1912 een relatie heeft. Mileva blijft gedesillusioneerd en ziek achter in Zürich.
De zeven jaren in de Zwitserse hoofdstad staan in het geheugen van Einstein gegrift. „Het waren de gelukkigste jaren van mijn leven”, zegt hij later, inmiddels hoogleraar in de VS. Ook zijn meest productieve. Een herdenking waard, blijkt uit de feestelijkheden in Bern.
Voor meer informatie over Bern: Zwitserland Toerisme, 00800-10020030 (gratis)/020-6222033, info@myswitzerland.com, www.MySwitzerland.com.
