Christendom maakt comeback

Velen zijn bang voor een islamisering van Europa. Volgens Philip Jenkins is deze angst onterecht. Hij ziet juist een krachtiger Europees christendom opkomen.

Angst voor islamisering van Europa overspoelt het Westen. Velen waarschuwen dat de opkomst van de islam het continent zou kunnen transformeren in ”Eurabia”. De term is gepopulariseerd door historicus Niall Ferguson van Harvard en andere gezaghebbende geleerden. Ferguson voorspelde dat „een jonge moslimsamenleving ten zuiden en oosten van de Middellandse Zee op het punt staat een oud wordend Europa te kolonialiseren - dit is niet te sterk uitgedrukt.” Zulke onheilsprofetieën verkopen goed, maar negeren de realiteit. Ondanks alles wat we horen over de islam blijft Europa een krachtiger christelijk bastion dan men zich bewust is. Het vertoont zelfs weinig tekenen van terreinverlies aan de islam of aan welke religie dan ook.

Volkskerk
Om eerlijk te zijn gaat deze trend tegen het gevoel in. Europa is al lang een ziekmakend moeras voor elk traditioneel of orthodox geloof. Vergeleken met de rest van de wereld toont Europa een pijnlijk zwakke religieuze betrokkenheid. Bewijs voor verval is gemakkelijk te vinden. Elke toerist ziet de leegstaande en geseculariseerde kerken. Maar dat betekent niet dat het Europese christendom nabij de verdwijning is. Te midden van de ruïnes van het geloof past het Europese christendom zich aan aan een wereld waarin zijn overtuigde aanhangers een kleine maar krachtige minderheid vormen.

In feite zou de snelle daling van het kerkbezoek in de afgelopen veertig jaar wel eens een voordeel kunnen zijn. Zij heeft de kerken bevrijd van de poging te opereren als volkskerk. Op dit moment maakt geen enkele kerk een realistische kans om iedereen te bereiken. Kleinere, geconcentreerdere eenheden kunnen echter gepassioneerder, enthousiaster en vollediger toegewijd zijn aan persoonlijke heiligheid. Om een wetenschappelijke analogie te gebruiken: als een ster instort, wordt hij een witte dwerg - kleiner dan eerst, maar veel intenser. In heel Europa ontstaan binnen de resten van de oude volkskerken ’wittedwerggeloofsgemeenschappen’.

Misschien geldt dit nergens meer dan in de Rooms-Katholieke Kerk, waar nieuwe religieuze stromingen een sterke factor zijn geworden. Voorbeelden zijn de Focolarebeweging, de Gemeenschap Emmanuel en de ”Weg van het neocatechumenaat”, die zich inzetten voor de herkerstening van Europa. Deze bewegingen hebben een charismatische aanbiddingsstijl en godsvrucht die lijken op een Amerikaanse pinksterkerk, maar tegelijkertijd zijn ze volledig rooms-katholiek. Hoewel de meeste bewegingen in Spanje en Italië ontstonden, zijn ze over Europa en de rooms-katholieke wereld verspreid. Hun invloed op jongere geestelijken en lekenleiders die de volgende generatie van de kerk vormen, is verrassend.

Alpha-cursus
Vergelijkbare trends zijn zichtbaar in de protestantse kerken van Noord- en West-Europa. De actiefste gemeenten van de Kerk van Engeland op dit moment zijn evangelische en charismatische gemeenten die in feite megakerken zijn geworden, ongelofelijk succesvol in het bereiken van een seculiere maatschappij die nog maar weinig weet van het christelijk geloof. Een van Londens grootste kerken, Holy Trinity Brompton in Knightsbridge, is de bakermat van de razend populaire Alpha-cursus, waarmee potentiële bekeerlingen geworven worden onder jongvolwassenen en hoger opgeleiden door middel van informele netwerken. Evenals bij de rooms-katholieke bewegingen werkt de cursus doordat geen enkele voorkennis wordt verondersteld. De wervingstechniek gaat er evenmin van uit dat mensen in een traditionele situatie leven of werken. De Alpha-cursus is succesvol afgestemd op postmoderne gelovigen in een postindustriële economie.

Hiermee gepaard gaan kolossale, energieke immigrantenkerken. Op een doorsnee zondag is de helft van alle kerkbezoekers in Londen Afrikaans of Afro-Caraïbisch. Vier van de tien grootste megakerken in Engeland hebben een Afrikaanse voorganger. Parijs heeft 250 etnische (meest zwarte) protestantse kerken. Vergelijkbare trends zijn zichtbaar in Duitsland. Explosief groeiende kerken in Afrika en Azië sturen een groot deel van hun zendelingen naar Europa. Met name Nigeriaanse en Congolese predikanten hebben succes, maar niemand meer dan de Nigeriaanse evangelist Sunday Adelaja, die vanuit Oekraïne werkt. De afgelopen twaalf jaar heeft hij meer dan 300 kerken gesticht in dertig landen en hij zegt 30.000 (voornamelijk blanke) volgelingen te hebben.

Ironisch genoeg doet de komst van de islam, na eeuwen rebellie tegen religieus gezag, bijna uitgedoofde politieke kwesties herleven, waaronder debatten over de grenzen van de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst en het recht op bekering. Controversen over deze kwesties die in een moslimcontext ontstaan, beperken of verruimen onverbiddelijk ook de rechten van christenen. Als een moslimprediker die homo’s veroordeelt het zwijgen wordt opgelegd, dan ook een charismatische christen. Tegelijkertijd moeten wetten die de lastering van Mohammed inperken, rekening houden met degenen die Jezus vereren.

Wortels
Het resultaat is een herontdekking van de christelijke wortels van Europa, zelfs door hen die daar lang aan voorbijgingen, en een hernieuwd gevoel voor het Europees cultuurchristendom. Kortgeleden overblufte Jürgen Habermas, een oude linkse Duitse filosoof, zijn bewonderaars met de stelling: „Het christendom, en niets anders, is het uiteindelijke fundament van vrijheid, geweten, mensenrechten en democratie, de referentiepunten van de westerse beschaving. Tot op vandaag hebben we geen andere keus. We gaan door om onszelf uit deze bron te voeden. Al het andere is postmodern gekakel.” Europa mag dan geconfronteerd worden met de dilemma’s van een multireligieuze samenleving, met een christendom dat een comeback maakt, staat het nog niet eens op het randje van een islamitische kolonisatie.

De auteur is hoogleraar geschiedenis en religieuze studies aan Penn State University. Dit artikel verscheen onlangs in Foreign Policy.