Angst en getuigenis

Over één ding zijn ze het direct eens. De paus had geen excuses hoeven te maken voor zijn recente uitspraken over de relatie tussen islam en geweld. Benedictus XVI citeerde onlangs een toespraak van een Byzantijnse keizer die zei dat de profeet Mohammed ”zijn religie met het zwaard verspreidde.”

Volgens mr. Diederik van Dijk, medewerker bij de SGP-Tweede Kamerfractie, verdienen de uitlatingen van de paus zelfs ”ondersteuning.” ”Eindelijk is een kerkleider zo dapper geweest het taboe over het verband tussen geweld en islam te doorbreken. Behoedzaamheid is goed, maar de vrede is er niet mee gediend als er geen eerlijk debat is.”

Ds. ir. Rutger Mauritz, coördinator Midden-Oosten bij de Gereformeerde Zendingsbond, sluit zich bij Van Dijk aan. ”De uitspraken van de paus waren niet onterecht. Wel had hij van tevoren kunnen bedenken welke reactie dit zou oproepen. Hij weet heel goed hoe gevoelig dit ligt. Wellicht had hij er verstandig aan gedaan dit binnenskamers te bespreken. Vergeet niet dat alles wat mensen zoals de paus op dit punt zeggen, op christenen in het Midden-Oosten wordt afgereageerd. Ook de strijd in Irak en Afghanistan slaat negatief op hen terug.”

Hoewel de hervormde PKN-predikant dr. Sam Janse verontschuldigingen van het Vaticaan niet nodig vindt, oppert hij de mogelijkheid dat de paus zijn uitspraken uit naïviteit heeft gedaan. ”Hij komt uit een academisch milieu. Misschien heeft hij niet helemaal goed ingeschat wat de gevolgen van zijn woorden zouden zijn. Dat neemt niet weg dat je dit soort dingen wel moet kunnen zeggen in een debat. We hoeven moslims niet in de watten te leggen. Daar worden ze alleen maar gevoeliger van. We komen zo langzamerhand in een soort gijzeling terecht. We moeten ons als christenen niet te snel laten gijzelen.”

Fricties
De woedende reacties van moslims op de toespraak van paus Benedictus vormen eens te meer het bewijs van de fricties tussen de islam en het Westen. In 1993 voorspelde prof. Samuel Huntington dat de volgende grote confrontatie in de wereld zich niet tussen staten of bondgenootschappen zou afspelen, maar tussen beschavingen. Hij stelde in zijn boek ”Botsende beschavingen” dat de culturele en religieuze identiteit van mensen de voornaamste bron van conflict zal zijn in het tijdperk na de Koude Oorlog. Zijn theorie kwam hem op zware kritiek te staan, niet het minst van collega-wetenschappers.

Anno 2006 lijken de ideeën van Huntington toch niet helemaal uit de lucht gegrepen. In de Driebergse pastorie van dr. Janse houdt Van Dijk het boek van de Amerikaanse hoogleraar omhoog. ”Zijn analyse is wel erg treffend als je naar de huidige situatie in de wereld kijkt. Voor de islamitische landen is het absoluut geen vraag of er sprake is van een botsing. Territoriale uitbreiding komt voort uit de aard van de islam. Het rijk van Allah moet immers op aarde worden gevestigd. Dan is confrontatie onontkoombaar.”

Ook Janse zoekt het in deze richting. ”Er is in de moslimwereld sprake van een enorme frustratie. Op welke terreinen kunnen landen excelleren? In wetenschap en sport, economisch en militair. Op al deze gebieden presteren moslimlanden bar weinig.”

Van Dijk: ”Dat gevoel van inferioriteit is een obsessie voor hen.” De islamitische wereld geeft het Westen vaak de schuld van die achterstand. De rijke landen zouden hen hebben uitgebuit en nog steeds systematisch achterstellen. ”Wij zijn inderdaad niet altijd even goed met hen omgesprongen. Maar het gaat mij veel te ver om alles op het koloniale verleden af te schuiven”, aldus de SGP’er.

Mauritz spreekt liever van een ”botsing van politieke systemen.” ”De islam is niet per definitie gewelddadig. Als de islam als religie zich met politiek vermengt in de cultuur van het Midden-Oosten, gaat het fout. Dan komt er al snel geweld om de hoek kijken.”

Postmodern
In hoeverre is geweld inherent aan de islam?

Janse: ”Het is niet alleen een kwestie van politiek. Het gevoel van frustratie is diep in de ziel van de Arabier verankerd. Het islamitisch Midden-Oosten is een zeer fysieke, gewelddadige cultuur.

Uit de praktijk van het begin van de islam blijkt ook duidelijk dat de profeet geweld bepaald niet heeft geschuwd. Men heeft zich daar ook nooit voor verontschuldigd. Moslims doen dat niet: succesvol gebruik van geweld is alleen maar een bewijs dat Allah met hen is.”

Mauritz: ”Dat kun je niet zo algemeen stellen. Er zijn veel stromingen binnen de islam. Dé authentieke islam bestaat niet, net zo min als hét authentieke christendom.”

Janse: ”Dat vind ik een beetje te postmodern. Je kunt nooit het geweld geheel zuiveren uit de islam zuiveren. Neem nu eens het voorbeeld van een gematigde moslimvader en zijn geradicaliseerde zoon. Wie van de twee zit er dichter bij de kern van de islam?”

Van Dijk: ”Er staan toch ondubbelzinnig teksten in de koran die oproepen tot geweld?”

Mauritz: ”Hoeveel zijn dat er? De soefistroming predikt juist de liefde als het hoogste goed.”

Van Dijk: ”Maar Mohammed schuwde geweld niet. Je hebt je ogen wel dicht als je het patroon van geweld in de islam niet ziet.”

Mauritz: ”Vergeten we niet vaak een etnische component in plaatselijke conflicten, waarin wij een religieuze botsing zien? In Libanon waren er toch ook christelijke strijdgroepen in de burgeroorlog. En in Indonesië hebben christenen soms geweld gebruikt. En trouwens: Was het bij christenen in het Westen niet net zo? Denk aan de twee wereldoorlogen.”

Janse: ”Dat geweld van christenen is inderdaad een probleem. Maar dan is er altijd de tegenstem van Jezus. Op beslissende momenten wordt er toch een wissel omgezet. Denk aan het gesprek tussen Jezus en Zijn discipelen in Samaria. De discipelen vragen de Heere Jezus of zij vuur van de hemel mogen laten regenen om hun belagers te verteren, een herinnering aan de profeet Elía. Maar Christus bestraft hen.”

Van Dijk: ”Dat ademt mij te veel de gedachte dat beide testamenten een verschillende God hebben. Laten we de eenheid van de Bijbel bewaren. Ik zie de vernietiging van de volkeren in het Oude Testament vooral in heilshistorisch perspectief: door deze volken wilde de satan de komst van de Messias verhinderen. Bovendien moeten wij God niet proberen na te rekenen.”

Janse: ”Ik geloof niet in twee goden. Wel wordt er meer en meer ontsluierd op de weg van Jezus. Je ziet een toegenomen inzicht, bijvoorbeeld over polygamie en de seksuele moraal. Overigens zie je, afgezien van de verovering van Kanaän, ook elders in de Bijbel gebruik van geweld, denk aan de verhalen van Samuel en Esther. Maar daar gaat het altijd om het behoud van de theocratie in Israël en nooit om het veroveren van de wereld voor Israëls God.”

Vijandbeeld
Over de ogenschijnlijk onstuitbare opmars van de islam maakt Mauritz zich niet zo veel zorgen. ”Ik zie die dreiging niet zo. Ook onder de moslimjeugd in het Westen is sprake van toenemende secularisatie. Mensen in het Midden-Oosten zijn blij als ze het hoofd boven water kunnen houden. We moeten niet altijd naar de dreiging van buitenaf kijken. Het Westen -de VS voorop- houdt bewust een vijandbeeld in stand. Ik denk dat secularisatie de grootste vijand van het westerse christendom is.”

Als moslims getalsmatig de overhand krijgen, is het volgens de GZB-coördinator echter afgelopen met de tolerantie jegens christenen. Daarvoor waarschuwen de christenen uit het Midden-Oosten. ”Als ze de meerderheid hebben, gaan ze macht uitoefenen. Dan worden vrijheden ingeperkt en verworden christenen tot tweederangsburgers.”

Van Dijk: ”Dat geeft toch juist alle reden om bang te zijn? De radicalisering doet zich vooral onder moslimjongeren voor. Doordat ze vaak in een identiteitscrisis verkeren, groeit de hang naar de traditionele dogma’s. Door het geestelijk vacuüm in het Westen kunnen nieuwe, ongewenste goden maar al te snel oprukken.”

Mauritz: ”Dat is wel zo, maar toch denk ik dat er geen reden is voor grote angst. Als je moslims ontmoet, hen persoonlijk leert kennen, krijg je een heel andere kijk op de zaak.”

Janse wijst op het feit dat moslims die zich tot het christendom hebben bekeerd ook in het Westen nog risico lopen te worden gedood. ”De meeste moslims mogen dan vredelievend zijn, er zijn echter tendensen in deze religie die het moeilijk maken om vredelievend te blijven. Neem zaken als eerwraak en moorden na geloofsafval. De islam heeft volgens mij intrinsiek gewelddadige kanten.”

Kritische houding
Is de islam inderdaad in zichzelf gewelddadig? Mauritz: ”Er zijn teksten die daarop wijzen. Maar je ziet dat meestal pas bij de combinatie van de islam met de politiek. Dan zijn mensen uit op macht en terroristen op het zaaien van angst.”

Janse: ”Ja, en als ik jouw macht niet kan krijgen, zal ik in elk geval alles doen om jouw macht te vernietigen.”

De angst voor de islam lijkt zich soms ook tegen christenen te keren. Hoe moeten we als christen moslims tegemoet treden?

Janse: ”Ik denk aan een dialoog op drie niveaus. Allereerst in het publieke debat. Daar mag het gesprek ook scherp worden gevoerd. Ten tweede in het geloofsgesprek. Daar geldt dat je goed naar elkaar moet luisteren, maar ook een kritische houding mag aannemen. Vooral op dit tweede niveau zijn we vaak onvoldoende kritisch. En ten slotte in de dagelijks omgang. Op de volkstuin zou ik de kritische vragen maar achterwege laten.”

Waarover moet die dialoog gaan?

Janse: ”Vooral over de kernpunten. Over de weg van God in het Oude Testament: loopt de lijn via Izak of via Ismaël? En over de gekruisigde Jezus van het Nieuwe Testament. Waarom kunnen moslims de kruisiging geen plek geven? Je hoeft in die dialoog niet je wortels op te geven. Juist de ander kan helpen je eigen geloof scherper te zien.”

Van Dijk pleit voor een missionaire houding jegens moslims vanuit de kerken van de Reformatie: ”We zeggen zo makkelijk dat we hechten aan het theocratisch gedachtegoed. Maar dat is alleen geloofwaardig als we voluit werk van ons getuigenis maken. Wat dat betreft zijn we vaak selectief als het om de islam gaat, en niet gericht op het behoud van moslims.”

Mauritz: ”Ik zou daar een dikke streep onder willen zetten. De reformatorische kerken zijn -met hun aandacht voor bevinding, waar ik helemaal achter sta- inderdaad behoorlijk naar binnen gekeerd. Ik zou graag meer bewogenheid zien met mensen die Jezus niet kennen, zowel geseculariseerde Nederlanders als moslims. Maar ik vraag ook meer aandacht voor christenen in het Midden-Oosten, die een sterk bedreigde minderheid vormen.”

Afgoderij
Is de islam een vorm van afgoderij?

Van Dijk: ”Ik zie het als een manifestatie van de antichrist. Allah is voor mij niet de Vader van onze Heere Jezus Christus.”

Mauritz: ”Zo ver wil ik niet gaan. Ik zie het wel als een religie die de kern van het christelijk geloof ontkent. Maar ook de islam staat wat mij betreft in de lijn van Gods algemene openbaring.”

Janse: ”Professor Quispel zag de islam als een sekte van het christendom. Mohammed heeft veel van het christendom en het jodendom geleerd. Hij is echter een geheel eigen weg gegaan. Misschien is het te vergelijken met de mormonen.”

Van Dijk: ”Ik benadruk vooral de tegenstelling. De islam sluit naadloos aan bij de menselijke natuur: presteren, goede werken doen, alles zelf verdienen. Dat staat haaks op de genade die in Christus te vinden is. Voor mij is nog altijd het belangrijkste onderscheid dat de islam loochent dat Jezus de Zoon van God is. Ik zie daarom ook helemaal niets in een abrahamitische oecumene.”

Dit is het laatste deel in een serie over de botsing tussen de islam en het Westen.