Had Eustachi zijn tekeningen van het menselijk lichaam tijdens zijn leven uitgegeven, dan waren belangrijke anatomische inzichten ruim een eeuw eerder bekend geweest, zo menen medisch historici.
Volgens kenners van de geneeskundige geschiedenis zou de vrij onbekende Italiaanse arts in één adem genoemd moeten worden met de wereldberoemde anatoom Andreas Vesalius, de Vlaming die in 1543 het meesterwerk uitgaf: ”De humani corporis fabrica libri septem”, oftewel zeven boeken over de anatomie van het menselijk lichaam.
Over het vroege leven van Bartolomeo Eustachi is maar weinig bekend. Het is niet eens duidelijk wanneer hij ter wereld kwam: in 1500, 1510, 1513, 1520 of 1524. Als meest waarschijnlijke geboortejaar wordt 1513 genoemd, maar om welke reden is niet helder.
Ook bestaat er geen overeenstemming over de plaats waar hij ter wereld kwam. Velen beschouwen San Severino, in de provincie Ancona, als het meest voor de hand liggend, maar er is ook wel beweerd dat het San Severino in de Zuid-Italiaanse regio Calabrië was. Van zijn vader, Mariano Eustachi, is bekend dat hij arts was en getrouwd was met Francesca Benvenuti.
Bartolomeo verblijft het grootste deel van zijn carrière in Rome, waar hij hoogleraar in de anatomie wordt aan de Archiginnasiodella Sapienza. In die positie kan hij lichamen krijgen van personen die in Romeinse ziekenhuizen overlijden, zodat hij autopsies uit kan voeren. Ook ontleedt hij dieren.
Zijn naamsbekendheid dankt de medicus aan het feit dat hij de eerste correcte en gedetailleerde beschrijving geeft van het gehoororgaan, met name het binnenoor.
Als eerste brengt hij de complexe vorm van het slakkenhuis in beeld en verhaalt hij over de spieren die hamen en stijgbeugel aansturen. Het kanaal dat oor en neusholte met elkaar verbindt draagt nog altijd zijn naam: de buis van Eustachius.
In rust liggen de wanden van deze buis tegen elkaar aan. Bij het slikken gaat ze door het aanspannen van spieren even open en wordt er lucht aan- of afgevoerd. Zo zorgt het kanaal ervoor dat de luchtdruk aan beide zijden van het trommelvlies gelijk blijft. Wanneer de buis van Eustachius niet goed opent, bijvoorbeeld door een verkoudheid, hoopt zich vocht op in het middenoor en ontstaat er een ontsteking.
De eerste beschrijving van de gehoorbuis dateert overigens uit de tijd van de Grieken. Rond het jaar 400 noemt Almaceon van Sparta dit kanaal in een van zijn geschriften. Hij meent echter dat het orgaan geiten in staat stelt om zowel door hun oren als door hun neus te ademen.
Tijdens zijn leven publiceert Eustachi verschillende anatomische boeken. Toch wordt 150 jaar na zijn dood pas duidelijk hoe groot zijn kennis van het menselijk lichaam werkelijk was.
In 1552 maakt Eustachi samen met een familielid, kunstenaar Pier Matteo Pini, een serie van 47 anatomische illustraties. De afbeeldingen worden gegraveerd op de beide zijden van een serie koperen platen. Het medisch handboek waarvoor hij ze maakt, zal echter nooit verschijnen.
Acht van de afbeeldingen, onder andere van de nieren en het hart, gebruikt Eustachi in zijn ”Opuscula anatomica”. De overige 39 lijken na zijn overlijden te zijn verdwenen. Diverse wetenschappers zoeken nog lange tijd naar de drukplaten, maar tevergeefs.
Begin negentiende eeuw duiken de vermiste 39 gravures alsnog op. Een nazaat van Pier Matteo Pini blijkt ze in zijn bezit te hebben, want Eustachi legateerde de platen na zijn dood aan de kunstenaar, zo wordt dan duidelijk.
Paus Clemens XI koopt de afbeeldingen voor 600 zilverstukken (scudi) en geeft ze aan zijn arts, Giovanni Maria Lancisi. Die publiceert de platen in 1714, samen met de 8 gravures die in 1564 al verschenen.
Eustachi rangschikt zijn afbeeldingen volgens de ontleedmethode die sinds de oudheid tot aan de tijd van Vesalius gebruikelijk was. Hierbij kwamen eerst de weke delen van het lichaam aan bod, gevolgd door de minder bederfelijke organen en structuren.
Al ontbreekt Eustachi’s begeleidende tekst in de latere, complete uitgave, de gravures getuigen ervan dat hij de structuur van spieren, botten, ingewanden, borstkas en bloedvaten in uitzonderlijk detail heeft waargenomen.
Naam: Bartolomeo Eustachi
Geboortedatum: 1513?
Sterfdatum: 27 augustus 1574
Nationaliteit: Italiaans
Religie: Rooms-Katholiek
Vernoeming: Buis van Eustachius
