De passie van dr. Sandra Kooij voor onderzoek naar ADHD bij volwassenen ontstond twaalf jaar geleden, door de behandeling van een patiënte die volgens het dossier aan borderline leed. Kooij, destijds psychiater in opleiding, twijfelde aan de juistheid van die diagnose.
„Ze was onrustig, depressief, impulsief en agressief, maar in het contact niet manipulerend, een belangrijk kenmerk van iemand met borderline. In die periode woonde ik toevallig een congres over ADHD bij kinderen bij, waar ik hoorde dat deze stoornis vaak niet overgaat. Met de ouders van die patiënte erbij ben ik door gaan vragen over haar jeugd. Toen bleek ze de klachten ook al te hebben. De vermeende borderline was een verwaarloosde ADHD.” Kooij schat dat 25 tot 35 procent van de patiënten met de diagnose borderline in werkelijkheid (ook) ADHD heeft. „Sommigen zijn jaren in psychotherapie, terwijl ze medicijnen moeten hebben.”
De Haagse psychiater, werkzaam bij PsyQ psycho-medische programma’s, ontkent dat ADHD een containerbegrip is. Het gaat om een duidelijk omschreven stoornis; 3 tot 4 procent van de kinderen lijdt eraan, zo’n 2 procent van de volwassenen. Wat betekent dat de meerderheid van de jeugdige ADHD’ers de stoornis niet overgroeit. Een complicerende factor is dat de kwaal bijna altijd gepaard gaat met andere psychiatrische problematiek. „Met name angst, depressie, verslaving en persoonlijkheidsproblemen. Dat maakt het stellen van de diagnose soms lastig. We hebben hier duizend patiënten en elke dag is het weer een gepuzzel. Naarmate de kennis van de verschillende stoornissen toeneemt, kun je beter differentiëren.”
Opluchting
De symptomen van ADHD zijn bij volwassenen niet wezenlijk anders dan bij kinderen. „Ze komen altijd te laat, hebben nooit hun sleutels bij zich, boeken dubbele afspraken, vergeten de verjaardag van hun vrouw. Dat kan je sociaal duur komen te staan. Een kind heeft ouders en leerkrachten die hem helpen, een volwassene wordt geacht zijn eigen leven te organiseren.”
De behandeling die PsyQ biedt, bestaat uit een combinatie van voorlichting, medicatie en coaching. In de voorlichting hebben lotgenoten een belangrijke plaats. „Het feit dat er eindelijk een verklaring is voor de jarenlange klachten geeft vaak al een grote opluchting. Bij mensen die hun problematiek ontkennen en door hun partner bij de hulpverlening zijn gekomen, komt de diagnose juist hard aan.”
De medicamenteuze behandeling start met het toedienen van methylfenidaat, de werkzame stof van de merkgeneesmiddelen Ritalin (kortwerkend), Concerta (langwerkend) en Equasym (middellange werking). Als methylfenidaat niet het gewenste effect heeft, kunnen de middelen dexamfetamine of atomoxetine (merknaam Strattera) worden geprobeerd. Van de ADHD’ers heeft 80 tot 90 procent baat bij de medicatie. Veelzeggend is voor Kooij dat alle vormen van methylfenidaat in Nederland uitsluitend als medicament voor kinderen zijn geregistreerd, en dat geen van de nieuwe medicijnen (Concerta, Equasym en Strattera) wordt vergoed. „De politiek neemt ADHD tot nu toe niet echt serieus.”
Melatonine
In de coaching van ADHD-patiënten wordt hun hele context meegenomen. „Als thuis een boot aan het plafond hangt en de nieuwe en de oude keuken samen in de kamer staan omdat de verbouwing niet af is, heeft behandeling weinig zin. Je moet dan eerst thuis de boel een beetje op orde zien te krijgen. Een ADHD’er met een baan die ongeschikt is voor een chaoot, kan beter ander werk zoeken. Vaak is ook hulp voor de kinderen nodig, temeer omdat ADHD erfelijk is.”
Vorig jaar promoveerde Kooij op de dissertatie ”ADHD in Adults. Clinical Studies on Assessment and Treatment”. Haar huidige onderzoek is gericht op slaapstoornissen en gezondheidsproblemen bij de doelgroep. „Van de ADHD’ers gaat 70 procent laat naar bed, slaapt moeilijk in en heeft daardoor ’s morgens moeite met opstaan. Dat heeft waarschijnlijk te maken met een verlate aanmaak van melatonine, het hormoon dat je dag-nachtritme bepaalt.
Door de korte nachten raken deze mensen uitgeput. Dat versterkt de ADHD. Een ander negatief gevolg is dat ze niet ontbijten. Vaak lunchen ze ook niet, tegen vijf uur gaan ze snacken: patat mét en vette bamihappen. Dat kan gezondheidsproblemen veroorzaken. Ik wil onderzoeken of we met een gerichte toediening van melatonine dit patroon kunnen doorbreken. Dat zou een enorme gezondheidswinst geven.”
Brokkenpiloten
De aanname dat ADHD een stoornis is die met het klimmen der jaren verdwijnt, deugt niet. Dat is de kern van de boodschap die dr. Sandra Kooij met verve uitdraagt. Als afdelingshoofd van het programma ADHD bij volwassenen van PsyQ, een divisie van de Parnassia-Bavogroep in Den Haag, behandelt ze grote aantallen volwassen ADHD’ers. Via het door haar opgerichte Kenniscentrum ADHD bij volwassenen geeft ze de opgedane kennis door aan collega’s en complete PsyQ-teams.
De aandachtsstoornis met hyperactiviteit veroorzaakt niet alleen chaotisch, hyperactief en impulsief gedrag, maar baant vaak ook de weg voor verslaving, depressiviteit, faalangst en stemmingsproblemen. Door de verhoogde zucht naar sensatie zijn ADHD’ers meer dan gemiddeld betrokken bij ongevallen en komen ze vaker in aanraking met politie en justitie.
De maatschappelijke gevolgen zijn ingrijpend. Ook op sociaal gebied zijn ADHD’ers brokkenpiloten. Huwelijken, relaties en vriendschappen lopen vaak op de klippen. De loopbaan is er doorgaans een van ”twaalf ambachten, dertien ongelukken”. ADHD’ers functioneren volgens Kooij nog het beste in banen met veel afwisseling, veel uitdaging en weinig administratie. „Zoals de journalistiek.”
Meer informatie: www.adhdbijvolwassenen.nl (met onlinezelftest en voorlichtingsfilms).
