02-06-2006 08:05
| gewijzigd 02-06-2006 13:17
| Niek Stam
Het Verzetsmuseum Amsterdam zette samen met het Anne Frank Huis een wandeling uit van zo’n anderhalf uur, door hartje Amsterdam. De tocht voert langs 33 plaatsen en gebouwen die herinneren aan het verzet en de Jodenvervolging in de oorlogsjaren ’40-’45. Eindpunt is het Verzetsmuseum, waar in alle rust een tentoonstelling kan worden bekeken.
Eerst moet Artis worden gepasseerd. Voor het dierenpark gold in bezettingstijd: ”Voor Joden verboden”. Het dierenpark was dus een geliefd uitje voor Duitse soldaten, vermeldt de verzetswandelgids. Wat de nazi’s niet wisten, is dat in de dierenverblijven tientallen Joodse mannen verborgen zaten.
Deze en andere mededelingen in de gids brengen, samen met de historische foto’s, de oorlog in de hoofdstad dichtbij. Het concept -wandelen met gidsje- is even eenvoudig als doeltreffend. Na anderhalf uur lopen ben je goeddeels op de hoogte van wat de oorlog met Amsterdam deed.
Draaiorgel
Ingrijpende gebeurtenissen komen langs. Wie de drukke Dam passeert, kan zich iets voorstellen van de consternatie die heerste toen op 7 mei 1945, twee dagen na de Bevrijding, verbitterde Duitse militairen een feestvierende massa beschoten. De kogels kwamen vanuit de Groote Club aan de Dam. Tweeëntwintig doden bleven op de straatstenen achter. De Groote Club staat er nog steeds, blijkt uit de historische foto’s in de gids. Het draaiorgel van nu stond er ruim zestig jaar geleden ook, maar dan met een grote groep dekking zoekende mensen erachter.
Ook het ’kleine’ leed komt aan bod. De aankoop van Jodensterren, bijvoorbeeld. De foto toont een pasgetrouwd Joods echtpaar met net aangeschafte exemplaren - ze kijken er trots bij. Cynisch meldt een bord op de achtergrond: ”Jodensterren uitverkocht”.
Het grootste leed doemt aan het einde op: de Hollandse Schouwburg, een paar honderd meter voor Artis. Via dat gebouw werden zo goed als alle in Amsterdam levende Joden gedeporteerd, 60.000 in totaal. De machinerie achter die vernietiging is niet goed voor te stellen, hoewel de foto van een Amsterdamse tram -volgepakt met Joden, een Duitse bewaker in iedere deuropening- een tipje van de sluier oplicht.
Kindercrèche
Tijdens de wandeling herleeft het verleden. Wie langs Artis loopt, hoort het geluid van kinderstemmen in de speeltuin en van kletterend water in een fontein. Zou het in de oorlog anders hebben geklonken? Eén ding is zeker: geluid van Joodse kinderstemmen was er toen niet bij.
Wie nu de Joodse wijk in loopt, ziet geen Joden meer. Of toch: een donkere chassied, met hoed op, passeert op zijn fiets, zijn baard wapperend in de wind. Hij rijdt richting het diamantverwerkingsbedrijf van Gassan, een vanouds Joodse bedrijfstak die nog steeds bloeit. De fabriek is niet opgenomen in de route, maar wie tijd heeft, kan hem op afspraak gratis bezichtigen.
De wandeling onttrekt gebouwen aan hun anonimiteit, zoals een advocatenkantoor aan Nes 118. Het was een bekend onderduikershuis in oorlogstijd. Geen van de duurbetaalde advocaten in het pand lijkt erbij stil te staan, maar de wandelaar weet het.
Verderop verrijst een groot kantoor, gelegen op de hoek van de Herengracht en de Blauwburgwal. Het oogt niet oud. Geen wonder: de historische foto in de gids toont dat de plek per abuis is platgebombardeerd. Ook bij deze plaats staat een voetnoot: 44 doden.
Ontfutselen
De handleiding is beknopt en duidelijk. Een oudere zal van de 33 punten er allicht een aantal kennen, maar er zitten prachtige, ook onbekende verhalen tussen. Een ervan gaat over een Joodse crèche, nota bene pal tegenover de Hollandse Schouwburg. De medewerkers van de opvang wisten meer dan 500 Joodse kinderen aan de nazi’s te ontfutselen. Vaak door met een kind in de armen met de tram mee te rennen: het voertuig onttrok hen even aan het zicht van de Duitse bewakers.
Een van de overlevende kinderen kreeg in april het eerste exemplaar van de wandelroute aangereikt: E. van Thijn, oud-burgemeester van Amsterdam.
Niet alleen leven er nog mensen die de oorlogsjaren hebben meegemaakt, ook de sfeer van die tijd kan nog tot leven worden gewekt. De wandelgids vertelt de feiten, de plekken en gebouwen die de wandelaar passeert, prenten ze in. Het verleden herleeft: missie geslaagd.
Meer informatie: Anne Frank Huis, 020-5567105 en www.annefrank.org; Verzetsmuseum Amsterdam, 020-6202535 en www.verzetsmuseum.org. RD-lezers ontvangen op vertoon van hun RD-Card korting op de entreeprijs van het Verzetsmuseum (zie de advertentie elders in deze krant).
