Het gebied rond de Oost-Poolse stad Przemysl is dunbevolkt. Eens was de streek toneel van militair geweld. Russen, Polen en Oostenrijkers vochten er hevige oorlogen uit. De restanten daarvan zijn nog steeds zichtbaar.
Przemysl is een van Polens oudste steden. De geschiedenis gaat meer dan duizend jaar terug. Dwars door de stad stroomt van west naar oost de rivier de San, die dienstdeed als belangrijke transportroute. Ook lag er al vroeg een spoorlijn.
Niet verwonderlijk dus dat de stad ook militair-strategisch gewild was. Al tijdens de Habsburgse monarchie, die in 1804 ten val kwam en waarbij Przemysl destijds hoorde, dachten de Oostenrijkers na hoe de stad te versterken. Halverwege de 19e eeuw begon, na jaren van plannen maken en debatteren, de bouw van een vesting. Bij de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog in 1914 werd de klus noodgedwongen gestaakt.
Het resultaat is groots. De vesting van Naarden valt erbij in het niet. Een deel van het fortenstelsel is gemaakt van aarden wallen. Zo ook de heuvel waarvandaan de stad goed te zien is. Nieuw aangelegde wandelroutes maken de beklimming niet al te moeilijk. Overigens beschikt Przemysl sinds een paar jaar ook over een skipiste op dezelfde heuvel; met skilift uiteraard. Ze zijn er trots op, de inwoners van Przemysl.
Oekraïne
Er gebeurt in Oost-Polen opvallend veel op toeristisch vlak. De gids legt uit: „Polen is sinds 2004 lidstaat van de Europese Unie. Er komt veel geld hierheen om gebieden te ontwikkelen en toerisme te promoten.” Goed ingespeeld op niet Poolssprekenden is de toeristische sector nog niet. Het aantal informatieborden met daarop ook Engelse teksten groeit wel; uiteraard met EU-logo erop.
Vanaf de heuvel met skilift is een deel van de vesting, die een omtrek heeft van 45 kilometer, goed te zien. Nog twintig forten, of ruïnes ervan, zijn over, waarvan er vijf in het huidige Oekraïne liggen. Al die forten zijn te bezoeken.
Doel van de Oostenrijkers bij de bouw van de forten was zich te beschermen tegen de Russen. Door de veiligheid die de forten bood, steeg het aantal inwoners van Przemysl hard.
Op 26 september 1914, kort na het begin van de Eerste Wereldoorlog, verdedigden 120.000 soldaten van het Oostenrijks Hongaarse leger de forten, die volledig waren omsingeld door een Russisch leger dat twee keer zo groot was. Het lukte de Russen niet ze te overmeesteren; tienduizenden militairen vonden de dood bij de belegering.
Bij een tweede aanval, van november 1914 tot maart 1915, wachtten de Russen net zolang tot de voorraden binnen de forten waren uitgeput. Dat lukte.
In juni 1915 veroverde het Oostenrijks-Hongaarse leger samen met Duitse strijdkrachten de forten terug op de Russen. Inmiddels waren die veranderd in ruïnes.
Conditie
En dat zijn ze nog steeds. Nu geen toneel meer van militair geweld, maar trekker van toerisme. De forten zijn door fietsroutes aan elkaar verbonden. Een beetje conditie is wel vereist: de zuidelijke route is bijna 50 kilometer lang en nogal heuvelachtig. Met een busje gaat het een stuk makkelijker.
Een van de meest oostelijke forten in Polen is Salis Sogilo, genoemd naar zijn ontwerper David Salis Sogilo. Zonder strubbelingen is de tocht naar het fort niet. Het ligt pal aan de grens met Oekraïne, de buitengrens van de Europese Unie. Die wordt streng bewaakt. Een busje met toeristen is al reden genoeg voor een onderzoek van de douaniers, ook al is de grens nog een kilometer verwijderd. Een paar jonge militairen controleren de papieren en kijken even heel streng; het busje mag verder.
Vanaf het fort is de grens met Oekraïne te zien. Paraderende grenswachters houden een oogje in het zeil. Even over de grens een kijkje nemen, is geen aanrader, legt de gids uit. „Dan moet je ook rekenen op een paar daagjes cel in de hoofdstad Kiev.”
Hobbelweggetje
Het fort is te bereiken via een smal hobbelweggetje. Het bouwwerk is groot, uitgestrekt en nog in redelijk goede staat. Het heeft kille, donkere kelders voor voedsel en munitie. De ingang naar het fort is een bakstenen poort met daarop de naam van het bouwwerk. Eenmaal binnen staat aan de linkerhand een wachtruimte met gevangenis. In het midden van het fort bevindt zich een redelijk groot plein omgeven door tal van donkere nissen: slaapruimtes en toiletten voor de gewone soldaat, officieren en de fortcommandant.
Het oude fort heeft een trap en een lift. De laatste is bedoeld voor kanonnen en munitie die naar de bovenste verdieping moeten. Op de bovenste etage zijn speciale ruimtes voor de manschappen die de kanonnen bedienen.
Voor het bouwwerk ligt een diepe gracht. Het bouwwerk is daar enkele tientallen meters hoog. Alle bomen voor het fort waren tijdens de oorlog omgekapt en dorpen leeggemaakt. Voor de Russen was het destijds onmogelijk om ongezien dichterbij te komen. Inmiddels is alles weer begroeid en ligt het fort verscholen en vredig in het bos. Het is moeilijk voor te stellen dat de ruïne toneel was van zware gevechten.
Meer informatie: www.polen.travel/nl, 020-6209399.
Moois in en rond Przemysl
Przemysl is oud en biedt, naast het fortenstelsel, tal van andere attracties. In totaal heeft de stad 1500 monumenten. Een kleine greep daaruit.
- Tal van musea laten de geschiedenis van de oorlogen rond Przemysl zien. Eén ervan is gewijd aan het fortenstelsel: Het Museum van de Forten van Przemysl.
- In Przemysl staan legio oude kerkgebouwen: een gotische rooms-katholieke katedraal uit de 15e eeuw, een barokke Grieks-katholieke kerk en een karmelietenkerk met klooster. Tijdens een stadswandeling is in vrijwel elke straat een godsgebouw te bewonderen.
- De duizendjarige geschiedenis van de stad is te zien in het Historisch Museum van Przemysl, gevestigd in een gebouw uit de 16e eeuw.
- Op een heuvel in de stad staat het Casimir Kasteel uit 1340. Het bouwwerk is compleet gerenoveerd in de 16e eeuw.
- Aan het eind van de 18e eeuw hebben de Oostenrijkers een groot deel van de stadsmuren van Przemysl verwoest. Ook negen torens en drie poorten sneuvelden. Een deel van de stadsmuur, gebouwd in de 16e en de 17e eeuw, is nog te zien.
- Even buiten Przemysl staat het kasteel van de in Polen beroemde familie Krasicki, gebouwd aan het begin van de 18e eeuw. Net als veel monumenten leed ook dit onder oorlogsgeweld. De Russen verbrandden in de Tweede Wereldoorlog het interieur van het kasteel op de binnenplaats.
