Luchtvaart kampt met veiligheid

De Verenigde Staten schudden op hun grondvesten als twee grote gekaapte passagiersvliegtuigen in 2001 het World Trade Center in New York binnenvliegen. Ongeloof en ontzetting golven de wereld over.

„Ik reed op dat moment op de A4”, herinnert Benno Baksteen, gepensioneerd KLM-gezagvoerder en voormalig president van de Vereniging van Nederlandse Verkeersvliegers, zich. Met afschuw, maar ook met „grote nieuwsgierigheid” volgt hij het nieuws. „Je krijgt een piloot nooit zover dat hij een toren invliegt. Het moest dus wel om een kaping gaan. Ik realiseerde me direct dat hierdoor het aantal veiligheidsmaatregelen drastisch omhoog zou gaan.”

De luchtvaartdeskundige, nu voorzitter van het Platform Duurzame Luchtvaart, zag zijn werkterrein sinds ”nine-eleven” veranderen. Baksteen vloog meer dan 35 jaar voor KLM en Air France-KLM, onder andere op de 747 en de 777.

Niet alleen luchtvaartmaatschappijen en luchthavens, maar ook passagiers krijgen te maken met een nieuwe situatie. Controles worden verscherpt en vele maatregelen ingevoerd, op basis van nieuwe pogingen terroristische aanslagen te plegen of op grond van nieuwe technologische ontwikkelingen.

Sinds 2003 moeten luchthavens alle bagage controleren. Reizigers mogen sinds 2006 geen vloeistoffen van meer dan 100 milliliter in hun handbagage meer meenemen. Schiphol breidt in 2010 het cameratoezicht drastisch uit, waarbij speciaal opgeleide marechaussees in een nieuw zenuwcentrum 24 uur per dag cruciale plekken met 800 camera’s in de gaten houden.

Luchthavens krijgen in 2010 zogenoemde security scans, die door de kleding van passagiers heen metaal, plastic, hout en keramiek kunnen waarnemen. KLM en Schiphol doen verder mee aan een internationaal experiment met veiligheidscontroles van de toekomst. Hierbij worden mensen met een laag risicoprofiel al lopend naar hun vliegtuig gecontroleerd.

De luchtvaartsector, die als geen ander wordt geconfronteerd met de nieuwe veiligheidseisen, reageert met gemengde gevoelens op de reeks maatregelen. „Overtrokken”, reageert Baksteen. „Bemanningsleden op Europese vluchten moet soms vier tot zes keer per dag dezelfde controle ondergaan. Terwijl vliegend personeel geen deel uitmaakt van het probleem. Bedenk iets waardoor een piloot niet als een potentiële terrorist wordt gezien.”

Hij wijst erop dat de invoering van veiligheidsmaatregelen na 11 september méér dodelijke slachtoffers heeft gemaakt dan de aanslagen zelf. „Veel passagiers nemen sindsdien de auto. De snelwegen in de VS eisen elk jaar al 40.000 levens, zo’n 3000 per maand. In de drie, vier maanden na de aanslagen kwamen daar per saldo 3000 extra slachtoffers bij, evenveel als door de aanslag.”

Hij erkent dat het aantal individuele verkeersdoden uit vele ongelukken van een andere orde is dan de duizenden slachtoffers door één aanslag. Baksteen pleit er echter voor ‘11 september’ in z’n proporties te blijven zien. „De kans dat er zo’n aanslag plaatsvindt, is heel klein.”

Overheden acteren volgens de PDL-voorzitter vaak op basis van emoties. „Het publiek vraagt om actie en politici reageren met het optuigen van maatregelen. Een eenmaal ingevoerde maatregel verdwijnt echter vrijwel nooit meer. Want stel dat er een aanslag plaatsvindt, een week na afschaffing, dan wil niemand daarop aanspreekbaar zijn.”

Schiphol is alleen aan veiligheid al zo’n 240 miljoen euro per jaar kwijt. De luchtvaartdeskundige laakt het feit dat de overheid de kosten van veiligheidsmaatregelen afwentelt op reizigers. „Daardoor vindt er geen maatschappelijke afweging plaats: willen we een half miljard uittrekken voor veiligheid op luchthavens of willen we dat geld steken in ziekenhuizen en scholen? Niet de passagier, maar de overheid moet hier zorg voor dragen. Veiligheid is een overheidstaak.”

De samenleving moet accepteren dat het veiligheidssysteem „nooit waterdicht” is. „Je kunt een aanslag niet uitsluiten. Heel veel geld en moeite worden verspild om mensen een gevoel van veiligheid te geven. Terwijl de situatie in werkelijkheid helemaal niet zo veel veiliger is. We houden elkaar voor de gek.”

De invoering van de bodyscan deed voor de luchtvaartdeskundige de deur dicht. „De overheid doet er elke keer een tandje bij. Als iemand straks explosieven in zijn lichaam verstopt, moeten we passagiers dan allemaal aan een inwendig onderzoek gaan onderwerpen?” Het betasten en beknijpen van kinderen en ouderen in rolstoelen is „overdreven.”

Baksteen wijst ook op het selectieve in de maatregelen. „We screenen wel de passagiers in vliegtuigen, maar niet de reizigers in treinen of bussen, omdat we dat onhandig en oncomfortabel vinden. De aanslagen in Madrid hebben echter bewezen dat een terrorist ook met een trein 300 doden kan veroorzaken.”

Geen actie ondernemen is echter ook geen optie, erkent de oud-gezagvoerder. Hij pleit voor het investeren in de weerbaarheid van de samenleving. „De oplettendheid van de gewone burger is van groot belang. We moeten als maatschappij het lef hebben gewoon ons ding te blijven doen. Als iemand een aanslag wil plegen, lukt dat. Is het niet met een vliegtuig, dan wel met een metro of trein.”