Man tussen de generaties

Met een galant gebaar opent de vorst de poort van zijn stadsvilla. Achter de grote deur ligt een brede overdekte gang waar met gemak een auto door kan. „Vroeger reden hier paard en wagen naar binnen. De bewoners konden daar droog uitstappen. Achter in de tuin kon de koetsier dan keren.”

Links van de gang ligt de hal met het statige trappenhuis. De wanden hangen vol schilderijen van voorouders. Hier en daar een jachttrofee. Een brede trap leidt naar de eerste verdieping. Daar zijn de stijlvolle woonkamer en eetkamer te vinden: hoge ruimten met hoge ramen, veel sierlijk stucwerk, de wanden vol kunstwerken.

De vierde vorst Zu Stolberg-Stolberg -aanspreektitel: doorluchtige hoogheid- woont hier in Brussel naar zijn zin. Toch is het niet de plek waar hij thuishoort. Zijn wortels liggen in het stadje Stolberg in het Duitse Harzgebied, in de buurt van Halle en Erfurt. In Stolberg zetelde zijn familie tot 1945 eeuwenlang op het hoog boven de stad gelegen kasteel. Er was sprake van een echt hofleven, met veel bedienden, schildwachten en lakeien.

De verovering van het oostelijke deel van Duitsland door de Russen was voor de familie reden om naar het westen te vluchten. Een heel klein deel van hun bezittingen kon het gezin op Engelse legerwagens meenemen. Het meeste bleef achter.

Nog dagelijks is de vorst bezig om goederen uit het familiebezit terug te krijgen. „Ik ben vooral druk met het terugvinden van schilderijen, zilver, meubels en serviezen. Er is zo veel kwijt. Het kasteel had een woonoppervlak van 10.000 vierkante meter. Dan weet je het wel.” De vorst toont een oud album vol foto’s van het interieur van het kasteel voor 1945. „Gelukkig is het meeste gedocumenteerd. Van een deel van de bezittingen weten we waar ze zijn, een ander deel is onvindbaar of vernield.”

Het terugkrijgen van de spullen is een moeizaam proces. „Het gaat heel langzaam. Na de hereniging van Oost- en West-Duitsland in 1990 zijn er tal van rechtzaken gevoerd. De uitkomst daarvan was dat we het kasteel, een zomerverblijf, een klein jachtslot, de andere gebouwen en de grond kwijt zijn. De overige spullen, de roerende goederen, behoren echter aan de familie toe. Door de jaren heen zijn die echter overal en nergens terechtgekomen. Een hele zoektocht dus.”

Heeft de vorst Zu Stolberg-Stolberg een schilderij of meubelstuk gevonden, dan is het nog niet direct zijn eigendom. Musea willen de claim soms niet erkennen. Zij hebben er vaak veel restauratiegeld in gestoken. Of museumdirecteuren zijn bang een belangrijk deel van hun collectie kwijt te raken.

Tussen de verloren gegane bezittingen zitten veel schilderijen van Hollandse meesters uit de zeventiende eeuw. „Zelfs het plaatselijke museum van Stolberg doet net alsof alles zijn eigendom is, terwijl de historische persen om munten te slaan van ons zijn. De familie Zu Stolberg heeft eeuwenlang het muntrecht in het stadje gehad.”

Erkent een museum de claim, dan mag het een kunststuk nog twintig jaar houden, zo heeft de Duitse rechter bepaald. „Ik ben daar wel blij mee, want hier kan ik het niet kwijt. De wanden hangen vol. Reparatie, opslag en verzekering zijn erg duur. En de restauratie van het kasteel in Stolberg is nog lang niet klaar. Uiteindelijk horen de spullen daar thuis. Dat is de mooiste plek voor alles.”

Jost Christian was vijf jaar toen hij met zijn ouders uit Stolberg vluchtte. Hij kan het zich nog levendig herinneren. In 1984 -in de DDR-tijd dus- is hij onder een andere naam een keer terug geweest. „Samen met mijn vrouw. Het was voor het eerst dat zij in Stolberg kwam. Een bijzonder bezoek. We reisden incognito. Opeens stonden we vijftig jaar terug in de tijd. Oost-Duitsland was na de oorlog als het ware stil blijven staan. We moesten omzichtig te werk gaan, omdat het niet duidelijk was wie we konden vertrouwen en wie niet. Een oud-personeelslid van mijn vader heeft ons geholpen. Zij heeft ons veel verteld hoe het ging in Stolberg. We hebben ook een rondleiding door het kasteel gekregen. Het slot was toen in gebruik als vakantieonderkomen voor grote gezinnen. De gids vertelde over al het goede werk van de communistische regering. Over onze familie zei hij geen onvertogen woord, alleen positieve dingen. Dat was toch prettig om te horen.”

Sinds de val van het IJzeren Gordijn in 1989 komt de vorst er weer met regelmaat. „Ik ga er graag heen. Het is de grond waar mijn wortels liggen. Eeuwenlang heeft onze familie er gewoond. Ik ben veel op bezoek geweest bij oude Stolbergers. Zodoende heb ik veel informatie kunnen verzamelen over hoe het vroeger toeging aan het hof. Eén ding is me duidelijk geworden: dat er veel waardering was voor mijn vader. Hij heeft veel goeds gedaan voor de bewoners van het stadje.”

In de jaren ’90 kocht de vorst een flink stuk bos en een huis buiten Stolberg om er te kunnen jagen. Jagen hoort bij de familie uit het bosrijke Harzgebergte. Niet voor niets is het hert het symbool van de familie Stolberg. „In 1997 of 1998 ben ik er voor het eerst gaan jagen. Ik schoot een enorm hert. Dat juist ik dat hert schoot, vonden de Stolbergers bijzonder en symbolisch, want zo’n groot hert was al jaren niet meer in de omgeving van Stolberg gesignaleerd.”

De vorst Zu Stolberg-Stolberg reist graag voor korte tijd af naar de Harz, maar er definitief gaan wonen wil hij niet. „Het is er allemaal zo veranderd. Het is een geïsoleerd stadje. Het is mooi om er voor een paar weken te zijn, maar dat is ook genoeg. De interessante mensen zijn er weg. Er is geen hof meer. Er is geen adel meer. Er zijn geen academisch geschoolde mensen, ook niet in de omgeving. Dat was in het verleden wel anders.”

Als de restauratie van het kasteel in Stolberg klaar is, hoopt de vorst wel een paar kamers van het slot te kunnen betrekken. „Dan is het geen kasteel met kale muren meer. Dan komt er meer leven in. De Duitse monumentenzorg en de Stolbergers voelen er ook voor dat wij als familie een aantal ruimten gaan gebruiken. Maar het zal nog wel tien jaar duren voordat het kasteel klaar is. Er moet nog zo veel gebeuren.”

De vorst betreurt de afwezigheid van ondernemers in Stolberg en omgeving. „De werkloosheid is enorm. In de DDR-tijd is er veel geld naar ziekenhuizen en ouderenvoorzieningen gegaan. Voor ondernemers was geen geld. Alle bedrijven zijn kapotgemaakt. Een drama voor de regio. Voor het oog ziet Stolberg er mooi uit, maar de werkelijkheid is anders en enkel van het toerisme kan de bevolking niet leven. De jongeren zijn weggetrokken naar de grote steden in de omgeving. Er zijn een of twee generaties nodig om weer een normale mix van mensen in Stolberg te krijgen.”

Wat betekent Stolberg desondanks voor u?
„Stolberg is mijn vaderland, mijn tweede ik. Mijn voorouders liggen er in de kerk begraven. Als de mogelijkheid zich voordoet, wil ik ook de overblijfselen van mijn vader en moeder laten overbrengen. Zij liggen nu op een particuliere begraafplaats van mijn zwager, de vorst Zu Wied, omdat begraven in Stolberg niet kon vanwege het IJzeren Gordijn. Maar ook zij horen in Stolberg.

Verder is Stolberg een stadje dat zich samen met mijn familie heeft ontwikkeld. Al 800 jaar lang. Ik zie mijzelf dan ook als een schakeltje in de geschiedenis. Wij zijn gewend in generaties en eeuwen te denken.”

Een van uw belangrijkste voorouders is Juliana van Stolberg, de moeder van Willem van Oranje. Wie is zij voor u?
„Juliana is een heel interessant lid van onze familie, omdat we zo ontzettend veel van haar weten uit haar brieven. Die vertellen ons gedetailleerd hoe zij heeft gedacht en geleefd.

Juliana is tot op de dag van vandaag ook een groot voorbeeld voor de familie. Ze heeft destijds alles gedaan om de familie bij elkaar te houden. Zij bemoeide zich actief met de huwelijken van haar kinderen en kleinkinderen. Daarnaast probeerde ze de waarden van haar geslacht hoog te houden.

Juliana was ook een zeer gelovige vrouw. Eerst in de lutherse traditie. In Stolberg heeft Luther veel invloed gehad. Later stond Juliana meer in de striktere, calvinistische lijn. En wat heeft ze veel gebeden.”

De manier waarop Juliana anderen hielp spreekt de vorst en zijn familie nog steeds aan. „Hoe heeft ze haar zoons niet gesteund, in het bijzonder Willem de Zwijger. En dat in een zeer ongelijke strijd. De Nassaus vochten met kleine legers tegen het machtige Spanje. Het zou hetzelfde zijn als dat België en Nederland vandaag de oorlog zouden verklaren aan de Verenigde Staten. Altijd was Juliana er voor haar zoons. Uiteindelijk heeft ze drie van hen in de strijd verloren: Adolf, Lodewijk en Hendrik. Ze heeft een zwaar leven gehad.”

De vorst pakt de uitgebreide biografie over Juliana van de hand van dr. E. Jacobs erbij. Hij vouwt de stamboom achter in het boek open en wijst op de zeventien kinderen die zij voortbracht. „Juliana neemt ook een grote plaats in doordat zij zelf getrouwd is met iemand van hoge adel en zo veel kinderen en kleinkinderen heeft gehad. Die trouwden op hun beurt over het algemeen ook goed. Daardoor is zij verwant aan vele Europese vorstenhuizen en families.

Juliana zorgde niet alleen goed voor haar eigen kinderen, maar ook voor die van anderen. Op de Dillenburg stichtte zij een school. Daar waren ook kinderen van andere hoven welkom. Ze was voor haar tijd een moderne en sociale vrouw.”

Bracht Juliana haar jeugd in Stolberg door, later is ze daar niet vaak meer geweest, vermoedt de verre nazaat. „Juliana reisde veel vanuit Dillenburg, naar haar kinderen en kleinkinderen. Alles met paard en wagen. Probeer daar maar eens een voorstelling van te maken. Naar Stolberg was een grote reis. Circa tien dagen reizen. Dat zal ze niet vaak hebben gedaan. Bovendien moesten reizigers in die tijd toestemming hebben om door andere graafschappen te trekken.”

Later deze maand verschijnt een boekje over het leven van Juliana van Stolberg, in het Nederlands en in het Duits. De in Brussel wonende vorst was een van de initiatiefnemers ervan.

Recent heeft de vorst koningin Beatrix nog een brief gestuurd met de vraag of zij eind september naar Stolberg wilde komen om daar een monument te onthullen ter gelegenheid van de 500e geboortedag van Juliana van Stolberg. „Helaas heeft zij daar vanwege haar overvolle agenda voor moeten bedanken.”

In het stadje Stolberg komt een beeld te staan van Juliana op jeugdige leeftijd, want als tiener vertrok zij al uit Stolberg naar een oom in Königstein bij Frankfurt. Aanvankelijk was er het plan om een modern beeld te plaatsen van een arm ogend meisje in een vlot jurkje. De vorst van Stolberg heeft daartegen geprotesteerd. „Het beeld had niet de uitstraling die past bij Juliana van Stolberg. Juliana was geen arm kind, maar een meisje uit een rijke adellijke dynastie.” Een dochter van de vorst Zu Stolberg-Stolberg staat nu model voor het beeld. Zij heet ook Juliana en is een tiener van dezelfde leeftijd als waarop de moeder des vaderlands uit Stolberg vertrok.

Dat koningin Beatrix niet naar Stolberg komt, betekent niet dat zij de verre voorouder is vergeten. Integendeel. Onder anderen prinses Alexia heeft Juliana als een van haar doopnamen. Dat is in de eerste plaats een verwijzing naar koningin Juliana, maar via haar ook naar Juliana van Stolberg.

Koningin Juliana gebruikte de naam van haar verre voorouder nog wel eens als dat handig was, weet de vorst. „Als zij incognito wilde reizen, noemde zij zich soms Juliana van Stolberg. Dat vind ik mooi.”

Hoe zijn uw contacten met de Nederlandse koninklijke familie?
„Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er geen contacten meer. Misschien dat dat nog eens komt.” Tijdens het staatsbezoek van koningin Beatrix aan België in juni waren de vorst en zijn vrouw, Sylviane Janssens van der Maelen, wel uitgenodigd voor het concert dat koningin Beatrix als tegenprestatie aan de Belgische koninklijke familie aanbood. Die uitnodiging liet de vorst niet lopen. „Voor koningin Beatrix heb ik veel respect.”

De vader van de vorst is nog even in beeld geweest als huwelijkskandidaat voor prinses Juliana. Dat werd niets, want deze Wolff Heinrich had al een relatie -zo bleek later- met een burgermeisje.

Wat betekent het voor u de vierde vorst Zu Stolberg-Stolberg te zijn?
„Het is voor mij een mogelijkheid om de historische erfenis die wij meedragen over te dragen aan de volgende generatie. Ik heb de taak iets van de geest van de familie te behouden. Als chef van de familie is dat mijn plicht.”

De familie Zu Stolberg-Stolberg telt nu ongeveer 75 tot 100 leden. De meesten wonen in Duitsland. Naast de familie Zu Stolberg-Stolberg bestaat er sinds de 17e eeuw nog een tak met de naam Zu Stolberg-Wernigerode.

Lid zijn van een vorstelijke familie schept verwachtingen en verplichtingen, stelt de vorst. „Het is meer dan alleen de naam dragen. Ik betreur het als ik familieleden ontmoet die hun voorouders niet kennen en weinig van de rijke geschiedenis van onze familie weten”, zegt hij, wijzend op de grote en kleine schilderijen van aanzienlijke voorouders die de wanden van de woonkamer sieren.

Zelf doet de vorst er alles aan om iets mee te geven aan zijn vier kinderen, erfprins Christoph Ludwig (1982), prinses Louise Marie Juliana (1984), prins Heinrich-Victor (1986) en prinses Juliana Mathilde Irina (1995). Centrale plek daarvoor is de stijlvolle eetkamer aan de achterkant van het herenhuis. „Elke avond proberen we hier met het hele gezin de maaltijd te gebruiken. De tafel sfeervol gedekt. Meestal zijn wij met een man of zeven tot tien, want vrienden van de kinderen zijn ook welkom.

De maaltijd is een belangrijk moment voor ons. De kinderen vertellen wat ze op school hebben meegemaakt en wat ze gaan doen. Vaak vertel ik ook over de geschiedenis van Stolberg en onze familie. Leuke anekdotes, belangrijke gebeurtenissen. Dat moeten ze weten. Vaak vragen zij door. Mijn vrouw en ik wijzen hen erop dat het een privilege is in zo’n familie geboren te zijn”, aldus de vorst. „Wij proberen onze kinderen zo gewoon mogelijk klaar te stomen voor een plaats in de maatschappij.”

De kinderen worden gestimuleerd actief te zijn, want aan één apparaat heeft de vorst grote hekel: de televisie. Het toestel staat weinig aan in het Brusselse huis. „Het is zo’n arm leven dat veel mensen leiden: uit het werk komen ze thuis, na het eten of al eerder gaat de televisie aan, mensen zakken onderuit op de bank en blijven ernaar kijken tot ze gaan slapen. Er is in die tijd zo veel interessanters te doen. Ik zou er geen tijd voor hebben om veel tv te kijken.”

Na een tijd voor de Amerikanen te hebben gewerkt -„een mooie job met veel reizen”- is de vorst nu handelaar in antiek zilver. „Ik houd van oude spullen. Die hebben een ziel. Bij nieuwe meubels mis ik dat. Ik zou niet kunnen leven in een modern huis dat ingericht is door een decorateur”, zegt de vorst, wijzend op de antieke meubels waarmee de woonkamer is ingericht.

De vorst is aan de andere kant blij dat hij geen kasteeleigenaar en grootgrondbezitter meer is. „Ik hoef niet meer voor duizenden hectares grond verantwoordelijkheid te dragen. Geen kastelen meer, geen lijst personeel. Het leven is in dat opzicht een stuk aangenamer geworden.

Vroeger, in Stolberg, bewoonde de familie niet alleen het kasteel, maar was ze tevens een instituut. Alle Stolbergers die in dienst van de familie waren, ontvingen tot hun dood hun pensioen van ons. Daar kwam bij dat de mensen dachten dat wij veel geld hadden, maar dat was niet zo. Er was veel geld nodig voor het onderhoud van de gebouwen, voor de hofhouding, voor al het personeel, noem maar op. Er bleven geen kapitale bedragen over.”

Anno 2006 is het nog niet anders, aldus de vorst. „Uiteindelijk zijn wij vluchtelingen. Ik ben geen rijk man.”