06-10-2006 08:08
| W. G. Hulsman
”Een krachtig vorst met kinderlijk vertrouwen”, luidt de ondertitel van een boek over Jan VI van Nassau dat enkele jaren geleden verscheen. Het biedt een mooie samenvatting van zijn leven.
Schrijver van het boek N. Verdouw typeert graaf Jan als een gedreven man in het zakelijke, „maar anderzijds was hij in de persoonlijke contacten innemend. De oudste dochter van Willem van Oranje, Maria, die bij graaf Jan op de Dillenburg opgroeide, zag hem bijvoorbeeld als haar tweede vader.”
De daadkracht van Jan van Nassau blijkt vooral uit de grote omwenteling die hij in korte tijd in Gelderland wist te bewerkstelligen, waar hij in mei 1578 stadhouder werd. „Hij begon ermee zijn veldpredikers voor iedereen te laten spreken. Ze werden beschermd door zijn soldaten. Slechts enkele weken daarvoor was nog iemand in het roomsgezinde Gelderland opgepakt omdat hij de leer van de Reformatie aanhing. Als snel gingen de predikanten ook in de kerken voor. Zo heeft hij binnen enkele maanden in Gelderland de Reformatie ingevoerd.”
Overigens was graaf Jan aanvankelijk niet enthousiast over het calvinisme. „De beeldenstorm in 1566 vond hij erg. Langzamerhand kreeg hij meer belangstelling voor het calvinisme, met name door de verdrukking van de calvinisten in de Nederlanden.” Verdouw is ervan overtuigd dat zijn broer Lodewijk de laatste zet gaf. „Lodewijk verbleef veel in de Nederlanden en heeft veel gesprekken gevoerd met zijn broers Willem van Oranje en Jan. Vooral over de theologie rond het heilig avondmaal. Die gesprekken hebben graaf Jan overtuigd.”
De invoering van het calvinisme in zijn graafschap heeft graaf Jan veel moeite gekost, zegt Verdouw. „De omwenteling van rooms-katholiek naar luthers was eenvoudiger dan die van luthers naar calvinistisch. Bij de eerste verandering konden de mensen hun eeuwenoude gebruiken gewoon blijven voortzetten, maar met de invoering van het calvinisme was dat niet meer het geval”, zegt Verdouw, die directeur is van een Goudse basisschool die naar graaf Jan van Nassau is vernoemd.
Unie
Dat op het Utrechtse Domplein een monument voor graaf Jan staat, heeft met het andere grote wapenfeit van hem te maken: de totstandkoming van de Unie van Utrecht. Met het sluiten van de unie, op 23 januari 1579, werd de basis gelegd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, en daarmee van de huidige Staat der Nederlanden. Verdouw: „Jan van Nassau tekende als eerste, persoonlijk. In Gelderland waren ze erg terughoudend ten opzichte van de unie, maar hij zette door. Hij wist door veel overleg zijn mensen mee te krijgen. Ook na de ondertekening is hij ermee doorgegaan het belang van de unie te bevorderen. Zo benoemde hij nieuwe stadsbestuurders.”
Graaf Jan was zeer begaan met deze zaak. „In zijn eigen graafschap Nassau-Dillenburg liet hij bidden voor Gelderland en de rest van de Nederlanden.”
Graaf Jan zat overigens op een ander politiek spoor dan zijn broer Willem van Oranje. „Willem van Oranje richtte zich vooral op de politiek kant. Jan was meer de harde werker en doener. Verder had Jan grote moeite met de onderhandelingen die zijn broer voerde met Anjou om zich aan Frankrijk te koppelen. Hij is daarvan altijd een tegenstander geweest. Anjou was immers de zoon van de rooms-katholieke Franse koning. Graaf Jan zag dat niet zitten. Ondanks die persoonlijke verschillen is de familieband altijd hecht gebleven”, concludeert Verdouw na vele uren in de archieven van Dillenburg, Herborn en het Koninklijk Huis te hebben doorgebracht.
Vrouwen
Jan van Nassau is drie keer getrouwd geweest. Eerst met Elisabeth van Leuchtenberg (1537-1579), zijn jeugdliefde. Uit dit huwelijk werden acht kinderen geboren. Onder hen Willem Lodewijk (1560-1620), de latere stadhouder van Friesland (1584-1620), en Ernst Casimir (1573-1632), die zijn broer opvolgde als stadhouder van Friesland (1620-1632).
Na Elisabeths dood trouwde Jan van Nassau nog twee keer. Eerst met Cunigonda van der Palts (1556-1586), later met Johannetta van Sayn-Wittgenstein (1561-1622). „Over die laatste twee vrouwen weten wij niet zo veel. Van Elisabeth van Leuchtenberg kunnen we wel zeggen dat het een godzalige vrouw was.”
Een andere vrouw die een grote plaats in zijn leven heeft ingenomen, was zijn moeder Juliana van Stolberg (1506-1580). „Graaf Jan woonde, op de twee jaar in Gelderland na, heel zijn leven op het familieslot in Dillenburg. Daar woonde zijn moeder ook. Juliana van Stolberg had goede contacten met haar zoons, maar vooral met Jan van Nassau. Hij was haar steun en toeverlaat. Ze hadden hetzelfde karakter, waren beiden godvrezend en eenvoudig tegenover de onderdanen. Ze konden van hart tot hart met elkaar spreken. Dat merk je ook in hun brieven, die hebben dezelfde toon.”
Hoekje
De duiven op het Domplein pikken rustig verder. De klok van de dom slaat opnieuw. Graaf Jan staat er nog steeds. Eén hand op zijn zwaard. Hij straalt daadkracht uit. „Het is terecht dat er een standbeeld van hem is geplaatst. In de Nederlandse geschiedenis is Willem van Oranje altijd dé man geweest. Graaf Jan is steeds in een hoekje gezet, omdat hij tot de preciezen behoorde. Dat kan ik nooit zo goed hebben. Juist graaf Jan en zijn zoons hebben heel veel mogen betekenen voor de Nederlanden. Wij zijn hem na de Heere veel dank verschuldigd.”
