Een biddende moeder

Tussen de beboste heuvels van het Duitse Harzgebergte ligt een idyllische stadje. Stolberg. Eeuwenoud. Hoog boven de stad staat het stoere kasteel. In de middeleeuwen een sterke burcht, later een fraai woonpaleis, nu een vervallen slot. Hier woonden eeuwenlang de graven Van Stolberg-Stolberg. Een machtige familie, die bijzondere telgen heeft voorgebracht.

Dit jaar staat de schijnwerper helemaal op een van hen gericht: Juliana van Stolberg. Op 15 februari 1506 werd zij in het kasteel geboren.

Juliana is de dochter van graaf Botho VIII van Stolberg en gravin Anna van Eppenstein-Königstein. Het is hun vierde kind. Er zullen er nog acht volgen. Juliana wordt vernoemd, naar de martelares die op 16 februari wordt vereerd, Juliana van Nicodemië, die in 304 is onthoofd na het weigeren van een huwelijk met een afgodendienaar.

Het is de tijd van de renaissance en de Reformatie. Europa is aan het veranderen. Graaf Botho en zijn vrouw hebben de Roomse Kerk lief, maar werken de Reformatie binnen het graafschap niet tegen. Integendeel, in 1512 wordt een vriend van Luther, Tileman Platner (1490-1551), door graaf Botho aangesteld als hofkapelaan en onderwijzer. Juliana krijgt zodoende een lutherse opvoeding.

Al op jonge leeftijd verlaat Juliana het vertrouwde Stolberg. Haar ouders nemen het aanbod aan van graaf Eberhard van Königstein, de broer van Juliana’s moeder, om voor de opvoeding van een aantal kinderen uit Stolberg te zorgen.

Jonge bruid
In 1520 -Juliana is dan veertien jaar- wordt vastgelegd dat de jonge gravin zal trouwen met de 19-jarige graaf Filip II van Hanau-Münzenbergen. Juliana krijgt nog drie onbezorgde jaren, want het huwelijk wordt pas echt voltrokken op 9 juni 1523. Een hete periode, want de bruidegom moet de gasten vragen vlees mee te brengen, omdat zijn voorraad door de warmte snel bederft en hij zo snel niet genoeg bij elkaar kan krijgen. Opmerkelijk detail: de voogd van graaf Filip II is graaf Willem van Nassau, de latere man van Juliana.

Juliana heeft een gelukkige tijd in het kleine graafschap langs de rivier de Main en de Kinzig. Echter, het huwelijk duurt kort. Op 28 maart 1529 sterft haar man plotseling. Twee dagen later bevalt Juliana van een dochter.

In 1531 trouwt Juliana opnieuw. Graaf Willem van Nassau, die in 1529 zijn vrouw heeft verloren, heeft haar ten huwelijk gevraagd.

De machtige Dillenburg wordt nu de vaste woonplaats van Juliana. Voortvarend neemt zij de leiding over de huishouding op zich. Naast de zorg voor haar kinderen werkt zij aan de opvoeding van de vele adellijke jongens die naar de Dillenburg komen voor scholing. De Dillenburgse hofschool staat goed bekend.

Een van de eerste dingen die zij doet, is een huisorde opstellen. Juliana ziet het als een voorwaarde om alles goed te laten lopen met zo veel personen binnen de burcht. Iedereen schuift om tien uur aan tafel, op een vaste plek, graaf Willem gaat voor in gebed. Om vijf uur is er nog een maaltijd. Te laat komen is er niet bij. Om acht uur ’s avonds is de avonddronk en daarna gaan de poorten dicht.

Het jaar 1533 brengt vreugde. ”Op donderdag de 24e april heeft de welgeboren Juliana van Nassau Catzenellenbogen en Dietz, tussen tweeën en drieën, doch het naast aan drie uur voor de middag, in het slot te Dillenburg een kindeken van het mannelijke geslacht ter wereld gebracht. Zijn naam zal Willem heten”, meldt graaf Willem. De latere Willem van Oranje is geboren.

Juliana verliest haar tweede man op 6 oktober 1559. Ze zijn dan 28 jaar getrouwd geweest. Haar zoon Jan de Oude neemt de positie van zijn vader over en staat Juliana dag in dag uit terzijde.

Bemoedigingen
De strijd van Willem van Oranje en haar andere zonen Lodewijk, Adolf en Hendrik voor de vrijheid van Nederland bepaalt het grootste deel van haar leven. De leer van de Reformatie en in het bijzonder die van Calvijn ligt haar na aan het hart. Eerst moet zij Willem aan de keizer afstaan en naar Brussel laten gaan voor zijn opvoeding. Het valt haar zwaar de jongen naar het lichtzinnige hof te laten vertrekken. Later verliest ze drie van haar zonen in de strijd.

Waar zij kan, helpt zij haar zonen. Veel bemoedigende brieven gaan richting de Nederlanden. Steeds klinkt de vermaning: kies geen eigen wegen, maar vertrouw op de Heere. Liefdevol waarschuwt zij haar jongens voor overdaad, dronkenschap en vloeken. In vrijwel elke brief schrijft Juliana dat zij voor haar zoons bidt. ”Ik weet mijn heer niet van dienst te zijn en met niets mijn trouwe moederhart te bewijzen dan wat ik met mijn gebed tot God uitrichten kan.”

De laatste jaren van haar leven vallen haar zwaar. Schrijven kan zij vanwege pijn en oogproblemen niet meer. Haar betrokkenheid blijft echter groot. Twee dagen voor haar dood bespreekt zij nog een aantal dingen met de rechterhand van Willem van Oranje, dr. Schwartz. Als hij zich wil verwijderen, roept Juliana hem terug en betuigt ze haar vreugde over haar aanstaande verlossing.

Op 18 juni 1580 tegen acht uur ’s morgens sterft Juliana van Stolberg. Een kleindochter schrijft: ”Zij zal, dat weet ik, door velen betreurd worden, want het was een vrome godvruchtige vrouw. God geve dat wij naar haar mogen aarden!” Het zou mooi zijn als ook die boodschap woensdag in Stolberg klinkt.

Brieven van hart tot hart
Juliana’s brieven moeten een warm gevoel hebben gegeven aan haar kinderen. En ieder keer wijst zij gloedvol op het belang van het gebed en onderwerping aan Gods wil. Een paar passages uit de vele brieven.

Aan haar zoon Lodewijk kort na de Beeldenstorm van 1566:

„Welgeboren hartelijk geliefde zoon!

Met een bezwaard gemoed heb ik gehoord, welke moeilijke en gevaarlijke zaken zich tegenwoordig bij u hebben voorgedaan. De H. Drievuldigheid beschutte en bescherme u, dat u niets raadt of verricht dat tegen Gods Woord of uwer ziele zaligheid is, of ook land en luiden tot nadeel strekken mocht, en dat mensenwijsheid en goeddunken u niet vervoeren; daarentegen, dat u met alle naarstigheid uw hemelsen Vader om Zijnen H. Geest bidt uw hart te verlichten, ten einde u zoveel in u is Zijn Goddelijk Woord bevordert en niet tegenwerkt, en in alle ding het eeuwige boven het tijdelijke stellen moogt. Want deze dingen kunnen zonder de H. Geest niet volvoerd worden. Daartoe wordt bidden ten zeerste vereist, want de boze geest zal niet rusten. Daarom smeek ik u, mijn innig geliefde zoon, in Gods vreze te leven, opdat u de vijand niet haastig overvalle. Ach hoe bezwaard is mijn gemoed! (…) Voor hetgeen ik met bidden kan uitrichten zal de meest mogelijke ijver niet gespaard worden. (…)

Hartelijk geliefde Zoon! Ik zend u hierbij een kort gebed, en verzoek u het elke dag te bidden, en de barmhartige God in al uw zaken aan te roepen, dat Hij u voor alle boos werk behoede en U leide op den weg die Hem welbehagelijk is. (…) Ik wil ook naarstig voor u bidden, laat u mede het gebed niet na.

Dillenburg de laatste augustus 1566.”

Volgens de overlevering heeft Lodewijk het gebed in zijn helm opgeborgen en het de rest van zijn leven bij zich gedragen.

Aan zoon Willem van Oranje in 1573:

„Hooggeboren vorst, hartelijk beminde heer!

Met welk een vreugde heb ik het schrijven dat u mij gezonden heeft, ontvangen. De Almachtige bescherme mijn heer met al de zijnen en sta hem in de grote zaak bij, want Hem is alle macht gegeven in hemel en op aarde. Hoe bewijst Hij Zijn macht en sterkte op menigerlei wijze bij u en ons allen. De goede God dele ons Zijn Heiligen Geest mee, dat wij het recht erkennen en er Hem steeds voor danken en onze troost en hoop alleen op Hem vestigen! Al laat het zich aanzien als had Hij ons vergeten, zo zal Hij toch ter rechter tijd met Zijn hulp komen, want die Hem vertrouwen en hoop op Hem stellen worden in eeuwigheid niet verlaten. Mijn hartelijk geliefde heer, ik bid den Almachtige, (…) alle zaken daarheen te richten dat zij tot bevordering Zijns Woords en tot uwer ziele zaligheid gedijen. Hartelijk geliefde heer! U wil ik met mijn schrijven niet langer ophouden. Mijn moederhart is altijd bij u (…). Ik beveel mijzelve steeds mijn geliefde heer aan en bid de Almachtige U in zijn goddelijke bewaring te allen tijde te houden en voor alle ongeval te behoeden.

Dillenburg de 16e juni 1573.

Uw getrouwe moeder tot in de dood.

Juliana, Gravin van Nassau, weduwe.”

Aan Willem van Oranje over het vloeken in het leger:

„Ik heb met een bezwaard gemoed gehoord dat het krijgsvolk met vloeken zulk een slecht en goddeloos leven leidt. Ik vrees dat Gods toorn over de ganse christenheid zal gaan, want waar men ook heenziet, het is al ijdel, moedwillig en goddeloos leven. Liefde jegens God en den naaste is voor het merendeel uitgeblust en geen verbetering bij ons allen. Dat is altijd een zeker teken geweest dat God met zijn straffen niet lang uitblijft. Toch zal Hij diegenen die hun hoop en troost alleen op Hem stellen, onder kastijding en kruis niet laten bezwijken, maar dezelve wonderbaarlijk redden; hen met de ogen zijner goddelijke barmhartigheid aanzien, met welke Hij de heilige Petrus, die Hem toch driemaal verloochend had, heeft aangezien en hem tot berouw en droefheid over zijne zonden bewogen en hem tot troost Zijn opstanding heeft laten verkondigen. De goede God moge zich onzer ook erbarmen en ons een trooster en helper in alle noden van lijf en ziele zijn! (…)

Dillenburg, de 19e juni ’74.

Mijns Heeren dienstwillige moeder

Juliana, Gravin van Nassau, weduwe.”

Kinderen
Juliana van Stolberg (1506-1580) brengt in 26 jaar tijd zeventien kinderen ter wereld, van wie er twee heel jong sterven. Daarnaast heeft zij lange tijd de zorg voor een stiefkind, kleinkinderen en adellijke jongens die voor onderwijs naar de Dillenburg komen.

Uit haar eerste huwelijk met Filips II van Hanau-Münzenberg (1501-1529) krijgt Juliana vijf kinderen:

Reinhard (1524-1525)

Katharina (1525-1588/1593)

Filips (1526-1561)

Reinhard (1528-1554)

Juliana (1529-1595)

Willem de Rijke (1487-1559) brengt bij zijn huwelijk met Juliana in 1531 één kind mee uit zijn eerste huwelijk met Walburgis van Egmond (1489-1529):

Magdalena (1522-1567)

Elisabeth (1515-1524) -Willems oudste dochter- is dan al overleden.

Uit het huwelijk van Juliana met Willem de Rijke komen vijf zonen en zeven dochters voort:

Willem I van Oranje-Nassau (1533-1584), de ”Vader des Vaderlands”.

Hermanna (1534) sterft jong.

Jan van Nassau (1535-1606), bijgenaamd de Oude. Hij is korte tijd stadhouder van Gelre. In 1579 vervult hij een belangrijke rol bij de totstandkoming van de Unie van Utrecht. In 1580 keert hij terug naar de Dillenburg. Jan van Nassau is via zijn zoon Ernst Casimir de directe stamvader van koningin Beatrix. Van zijn broers is hij de enige die een natuurlijke dood sterft.

Lodewijk van Nassau (1538-1574). Lodewijk is aanvoerder van de legers bij de slag bij Heiligerlee en de slag op de Mokerheide. Daar sneuvelt hij.

Maria (1539-1599) trouwt met graaf Willem IV van den Bergh (1537-1586). Graaf Willem kiest voor de Spaanse zijde. Maria is begraven in de kerk te ’s-Heerenberg.

Adolf van Nassau (1540-1568), vecht aan de zijde van zijn broer Willem. Sneuvelt bij Heiligerlee.

Anna (1541-1616) trouwt Graaf Albert van Nassau-Weilburg, heer van Ottweiler (1537-1593).

Elisabeth (1542-1603). Zij trouwt met graaf Conrad van Solms-Braunfels (1540-1592).

Catharina (1543-1624), huwt met graaf Günther XLI van Schwarzburg-Arnstadt (1529-1583), lid van de keizerlijke hofraad. Catharina is getuige van de moord op haar broer Willem. De prins zou in haar armen zijn gestorven.

Juliana (1546-1588) huwt met graaf Albert VII van Schwarzburg-Rudolstadt (1537-1605). Juliana is voor haar eerste huwelijk verloofd geweest met de koning van Denemarken, Frederik II. Juliana sterft in het kraambed

Magdalena (1547-1633), trouwt met graaf Wolfgang van Hohenlohe-Weikersheim (1546-1610).

Hendrik van Nassau (1550-1574) sneuvelt op 23-jarige leeftijd samen met zijn oudere broer Lodewijk van Nassau tijdens de slag op de Mokerheide bij Mook. Zijn lichaam is nooit teruggevonden.

Activiteiten
In Stolberg gebeurt er dit jaar veel rond Juliana’s 500e geboortedag. Zo verschijnt er een boek over Juliana met speciale aandacht voor het slot van Stolberg. Er is een Julianamedaille geslagen die in het mooie stadje te koop is.

Op 18 en 19 februari is er een klein congres over de geschiedenis van het graafschap Stolberg.

Later dit jaar zal een standbeeld van Juliana verrijzen dat haar weergeeft in haar jonge jaren; rond het beeld komen Julianarozen te staan.

Het kasteel Stolberg is vanwege een grote restauratie alleen op afspraak te bezoeken.

Meer informatie Duits Verkeersbureau, 020-6978066, 0900-1091029 (folders), duitsland@d-z-t.com en www.duitsverkeersbureau.nl en www.stadt-stolberg.de.