Altijd uw getrouwe moeder

”Deine getreuwe Muter allezeit” is de titel van het boek geworden. Altijd uw getrouwe moeder, zo ondertekende Juliana van Stolberg (1506-1580) vaak haar brieven. „Een mooie samenvatting van haar leven”, zegt de auteur van het boek, Reinildis van Ditzhuyzen.

Had u iets met Juliana van Stolberg?

„Ik heb een biografisch woordenboek van de Oranjes geschreven. Toen heb ik alle leden van de familie kort beschreven. Ook Juliana van Stolberg. Ik was met haar familie vertrouwd. Met Juliana had ik echter niet iets speciaals.”

Is dat door het schrijven van het boek veranderd?

„Nou, nee. Ik vind haar wel een bijzondere vrouw. Ze is de moeder van de Vader des Vaderlands, Willem van Oranje. Maar een heldin? Nee, zo zou ik haar niet willen omschrijven.”

Voor veel Nederlanders neemt Juliana van Stolberg wel een bijzondere plaats. Veel scholen, straten en pleinen zijn naar haar vernoemd.

„Juliana van Stolberg is in de negentiende eeuw herontdekt. Toen is haar naam uit het stof herrezen. Voor die tijd was zij eigenlijk helemaal niet zo bekend. Ik heb geprobeerd te reconstrueren hoe het komt dat zij herontdekt is. De negentiende eeuw was de tijd van het nationalisme, van het heldendom. Elk land ging in zijn eigen geschiedenis kijken wie de helden waren. Michiel de Ruyter en het Wilhelmus kwamen zo weer tevoorschijn. Hetzelfde gebeurde met Juliana van Stolberg, als moeder des vaderlands.”

Vernoeming

In het boek beschrijft Van Ditzhuyzen hoe de Utrechtse hoogleraar dr. W. G. Brill in 1868 een enthousiast artikel over ”De stammoeder der Oranje-Nassaus” publiceert. „Hij noemde Juliana een geweldige vrouw”, vertelt Van Ditzhuyzen.

Een tien jaar na Brill volgt jonkvrouw Anna van Hogendorp met een biografie waarin veel brieven van Juliana zijn opgenomen. Antiquarisch is deze mooie Callenbachuitgave met veel aandacht voor het rijke geloofsleven van Juliana van Stolberg hier en daar nog te koop.

De grote zet geeft de archivaris van de graaf zu Stolberg, dr. E. Jacobs. Hij reist vanaf 1866 langs alle archieven waar iets over Juliana kan liggen en schrijft een standaardwerk over haar waarin vrijwel al Juliana’s brieven zijn opgenomen. De Oranjes krijgen een speciaal ingebonden exemplaar van het boek. Zo komt Juliana van Stolberg onder de aandacht van koningin Emma en later koningin Wilhelmina. Twee koninginnen die zich hartelijk verbonden weten met hun voorgeslacht. Koningin Wilhelmina komt er zo toe haar dochter naar Juliana te vernoemen. „Dat heeft ook zeer bijgedragen aan de nieuwe belangstelling voor Juliana van Stolberg. Zo werd zij op eens een groot heldin”, zegt Van Ditzhuyzen.

Is Juliana van Stolberg toen overgeïdialiseerd?

„Dat weet ik niet, het paste bij de tijdgeest van de negentiende eeuw om haar op een voetstuk te zetten. Nu zijn we ook weer bezig een canon van de Nederlandse geschiedenis samen te stellen. We willen vastigheid. Hoe is ons land ontstaan? Wie waren de helden? Ik denk wel dat Juliana van Stolberg destijds een beetje gebruikt is. Om ons een identiteit te geven.”

Familieverbanden
Juliana heeft haar leven voor een groot deel niet zelf kunnen bepalen, stelt de auteur in de levensschets. „Echtgenoot, huwelijk, alles werd voor je geregeld in die tijd. Ze kreeg kinderen, ze voedde kinderen van anderen op, ook dat was haar taak.”

Al op jonge leeftijd verliet Juliana haar ouders en haar geboorteplaats Stolberg. Op haar dertiende wordt zij samen met een paar broers en zus Maria ondergebracht aan het hof van de broer van haar moeder, graaf Eberhard van Königstein-Eppstein, vlak bij Frankfurt. „Zo ging dat in die tijd. Kinderen wisten dat ze hun opleiding aan een ander hof zouden krijgen. Wij vinden dat heel apart. Als we horen dat Willem van Oranje op 11-jarige leeftijd naar Brussel wordt gestuurd, denken we: Ach, wat erg, zo jong en dan al weg van vader en moeder. Tegenwoordig zijn we zo overemotioneel. Met haar oom had Juliana waarschijnlijk net zo’n warme band als met haar vader en moeder. Men leefde in die tijd veel meer in familieverbanden.”

Het grote aantal kinderen dat zij voorbracht -zeventien-, heeft haar een grote plaats bezorgd, stelt Van Ditzhuyzen. „Alle Europese vorstenhuizen stammen van haar af. Van de Britse koningin Elizabeth tot de Zweeds koning Carl Gustav, van de Habsburgers tot de Hohenzollerns, van de groothertogen van Luxemburg tot zelfs de vorsten van Monaco.”

Hoe zou u het karakter van Juliana van Stolberg willen omschrijven?

„De brieven van haar zijn de enige bronnen waarin je haar als mens ziet. Ze heeft er veel geschreven. Alles gelezen hebbend, zou ik haar willen omschrijven als een sterke vrouw die heeft gedaan wat van haar verwacht werd, namelijk trouwen, kinderen baren, ze opvoeden en koesteren.”

Overstap
De historica vraagt zich af of Juliana op hoge leeftijd van harte is overgegaan van het lutheranisme naar het calvinisme. „Je moest je in die tijd toch voegen naar wat algemeen werd geaccepteerd. Willem van Oranje is uiteindelijk in een rooms-katholieke dienst gedoopt omdat dit op dat moment het verstandigst was. De overstap naar het calvinisme heeft Juliana mijn inziens gemaakt onder invloed van haar zoon Jan van Nassau, die strengcalvinistisch was en bij wie zij op de Dillenburg woonde. Helemaal zeker zullen we dat niet weten, want er zijn geen bronnen die dat duidelijk maken.”

Mede n.a.v. ”Deine getreuwe Muter allezeit. Juliana von Stolberg 1506-1580”, door Reinildis van Ditzhuyzen; uitg. Aschendorff, Münster, 2006; ISBN 3 402 00236 1; 112 blz.; € 12,80.