Toys voor de boys

In 1901 vroeg Hornby in Liverpool patent aan op de door hem ontwikkelde constructiebouwdoos. Al ruim honderd jaar spelen honderdduizenden, misschien wel miljoenen zonen en vaders met het onverslijtbare speelgoed.

Met gepaste trots laat Henk Brouwer een van de eerste doosjes zien. ”Mechanics Made Easy” staat er in verweerde letters op. Het is de oorspronkelijke naam, later veranderd in Meccano.

Onder het stevige deksel zitten schroefjes, wieltjes en een asje. Alles van massief koper en messing. Behoorlijk zwaar. „Dit doosje dateert uit 1903. Sindsdien is de maatvoering van meccano niet veranderd. Alleen de scherpe hoeken zijn een beetje afgerond.”

Tot 1979 werd het montagespeelgoed in Liverpool gemaakt. Daarna stak de productie het Kanaal over en ging verder in Calais. Er waren in het verre verleden ook fabrieken in Berlijn en de Verenigde Staten. In 2000 werd Meccano overgenomen door het Japanse merk Nikko.

Hornby is er rijk van geworden. „In de glorietijd werd er door hem heel veel speelgoed gemaakt. Niet alleen meccano, maar ook Hornbytreinen en autootjes van Dinky Toys. De teruggang is eigenlijk ingezet in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Kinderen speelden liever met lichtere materialen en niet te vergeten met lego. In die ontwikkeling is meccano slecht meegegaan.”

Pogingen om meccano te moderniseren hadden te weinig resultaat. Het gepruts met schroefjes is absoluut geduldwerk.

De speelgoedketen Bart Smit probeerde het een aantal jaren met een eigen systeem, dat weer niet paste op meccano. De onderdelen waren echter zo klein dat zelfs volwassenen er tureluurs van werden. In 1998 werden de laatste dozen voor spotprijzen verkocht.

Dubbeltjes
Als kind speelde Brouwer met meccano. „Je kreeg dubbeltjes zakgeld. Als we genoeg bij elkaar hadden, gingen we naar Van der Hart in Arnhem om wat meccano-onderdelen uit te zoeken. Het was duur speelgoed, je kon maar weinig kopen.”

Nu bezit de 59-jarige Brouwer naar eigen zeggen „de grootste en meest bijzondere meccanocollectie van Nederland.” Topstukken zijn een onderdelenkabinet, de allervroegste stoommachine en een watermotor.

Thuis in Friesland heeft Brouwer „een loods vol” meccano. Ongeveer een kwart van zijn verzameling is tentoongesteld in een speelgoedmuseum in het Gelderse Brummen. Niet alleen de bouten en moeren zelf maar vooral ook boeken, literatuur, verpakkingen en posters van en over meccano. „De reclame eromheen is vaak nog mooier dan het spul zelf.”

Met regelmaat gaat hij met een bijzonder doosje langs bij het Meccano Gilde, dat 800 leden telt. „Ik heb absoluut dozen die de grootste verzamelaars in Engeland niet hebben.”

De vaderlandse meccano-expert -zo mag Brouwer toch wel worden getypeerd- legt zich ook toe op kleurverschillen die de doosjes onderling kennen. Aan de kleur is het tijdperk waarin meccano werd gemaakt, te herkennen. Verzinkt zwart is van 1901 tot 1908. Nikkelzwart liep tot 1926. Daarna kwamen donkerrood, blauw en goud en rood en groen.

In 1964 was meccano enkele jaren zwart en geel, daarna blauw en geel. Donkerblauw en donkergeel sloot de kleurenperiodes af. Vanaf 1979 kent meccano vele kleurvariaties.

Meccano was iets voor zonen en vaders. De firma adverteerde er ook driftig mee: ”Engineering for boys”. In de jaren zestig kwamen de zogenaamde unisexdozen, met een jongen en een meisje op de voorkant. „Dat was het begin van het einde”, lacht Brouwer.

Vitrine
De verzameling van Brouwer is redelijk compleet. „Bijzondere dingen ben ik de laatste tien jaar op rommelmarkten niet meer tegengekomen.” Op braderieën is volgens hem niets te vinden. „Via internet stuit je nog wel eens op leuke dingen.”

De prijzen voor historisch meccano liggen hoog. Het door Brouwer getoonde doosje uit 1903 is gauw 700 tot 1000 euro waard. „Ik ben nog op zoek naar heel vroeg materiaal, van voor 1906. De A- en B-setjes heb ik, maar er zijn ook nog C- en D-sets.”

Onderdeel van de Toy Gallery in Brummen is het museum Meccanoland, dat uniek is in de wereld. Brouwer komt er graag. „Het is leuk om de spullen te laten zien.”

In feite is de tentoonstelling een grote vitrine in de vorm van een winkel uit de jaren dertig. Brouwer bouwde hem zelf. „Van antieke bouwmaterialen, bijeengezocht op antiekmarkten en sloperijen. Ik wilde laten zien hoe zo’n winkel er vroeger uitzag.”

Er staan auto’s, vliegtuigen, een hijskraan, draaimolens, een stoomgemaal en het interieur van een fabriek. Bezoekers kunnen met wat euromunten enkele werkstukken in beweging zetten.

Brouwer wijst op een grote houten kist vol met meccano. Er kunnen verschillende bouwwerken van worden gemaakt. „De kist is gauw 50 kilo. Daar til je je echt een breuk aan.”

De vliegtuigbouwdozen dateren van 1931 tot 1941. De grootste doos is de ”12 special”, waar verschillende vliegtuigen mee gebouwd konden worden. Rond 1938 werden vliegtuigen voorzien van identificatietekens. Er is een vliegtuig met Nederlands kenteken.

Ook kwamen er in de jaren dertig chemische en elektrische experimenteerdozen. „Lekker prutsen en allerlei dingen zelf uitvinden.” En vanzelf paste alles naadloos in elkaar met materiaal uit eerdere dozen.

”The best age to start Meccano is anywhere between 5 and 70”, meldt een antiek bordje in de winkel. Een ruim begrip, dat in de loop van de historie wel waarheid is geworden.

Meccano is in het moderne tijdperk van computerspelletjes en mobieltjes niet helemaal vergeten. „Het wordt nog gemaakt en er spelen nog kinderen mee.” Al moet Brouwer eerlijk bekennen dat het Meccano Gilde voor 95 procent uit oudere heren bestaat. Veel ingenieurs, dat spreekt vanzelf. Maar die houden dan ook van de toys voor de boys.

Speelgoedmuseum Toy Gallery (Arnhemsestraat 47 in Brummen) is geopend van dinsdag t/m vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur. Zaterdag van 10.00 tot 16.00 uur. Kinderen t/m 4 jaar mogen gratis naar binnen. Toegangsprijs t/m 12 jaar 4 euro, volwassenen 5 euro.

toygallery.nl.

Kekke karretjes

In 2004 werd een bouwdoos van Meccano gekozen tot Speelgoed van het Jaar. De jury roemde de designauto vanwege de „technische uitdaging.” De Japanse speelgoedgigant Nikko, de huidige eigenaar van Meccano, heeft anno 2008 het Tuning RC Sound System in de collectie. Met de bouwdoos met 345 onderdelen kunnen drie kek uitziende karretjes worden gebouwd. Moderne kinderen kunnen hun mp3-speler op het door hen gebouwde voertuig aansluiten, „zodat de muziek uit de boxen van de auto komt.”